קונטרס טעמא דרחמי (Yiddish)

בס"ד

קונטרס

טַעֲמָא דְּרַחֲמֵי

א ברייטע און הארציגע ערקלערונג אויפן מאמר פונעם הייליגן זוהר אויף פרשת מטות

"אֵין הָעוֹלָם מִתְנַהֵג אֶלָּא בִּתְרֵי גַּוְונִין"

אויפן פסוק: "וְכֹל הַטַּף בַּנָּשִׁים אֲשֶׁר לֹא יָדְעוּ מִשְׁכַּב זָכָר הַחֲיוּ לָכֶם" (במדבר לא, יח)

צוזאמגעשטעלט לויטן פירוש הסולם און די מפרשי הזוהר, מיט די ווערטער פון חז"ל אין ש"ס און מדרשים,

רש"י און די מפרשי הפשט, און די הייליגע ספרי קבלה און חסידות

— איבערגעטייטשט אין א גרינגן און פליסיגן אידיש —

פתח דבר — א ווארט פאר'ן לערנער

עס איז א מערקווירדיגע זאך: אויף פרשת מטות געפינט מען אינעם הייליגן זוהר נישט קיין המשכ'דיגן מדרש אזוי ווי אויף די אנדערע פרשיות פון דער תורה, ווייל דער עיקר זוהר אויף סדר התורה ענדיגט זיך שוין מיט פרשת פנחס. בלויז איין איינציגער מאמר איז אונז איבערגעגעבן געווארן אויף דער פרשה — דער מאמר "אין העולם מתנהג אלא בתרי גוונין", וואס שטייט אויפן פסוק "וכל הטף בנשים אשר לא ידעו משכב זכר החיו לכם". דער מקור פונעם מאמר איז אינעם ספר זוהר חדש (דפוס סאלוניקי שנ"ז), אונטערן קעפל "זהר מפרשת מטות"; און פונעם דפוס קושטא תצ"ו און ווייטער האט מען אים אויך אריינגעדרוקט אינעם זוהר אויף דער תורה, משלים צו זיין דעם סדר — און אזוי שטייט ער פאר אונז אינעם ווילנער זוהר, חלק ג' דף רנט ע"ב.[1]

פונקט צוליב דעם טרעפט מען נישט קיין ווארט אויף דעם מאמר ביי די גרויסע מפרשי הזוהר — דער אור יקר פונעם רמ"ק, דער אור החמה, דער מקדש מלך, דער רמ"ז און די ביאורי הגר"א — וועלכע האבן אלע מפרש געווען לויטן סדר פון די ערשטע דפוסים, וואו דער מאמר איז נאך נישט געווען. יא ערקלערט געווארן איז ער אין די הגהות ניצוצי אורות פונעם הייליגן חיד"א און אינעם ניצוצי זוהר פון רבי ראובן מרגליות, און אין די לעצטע דורות — אינעם פירוש הסולם פונעם הייליגן מקובל רבי יהודה לייב אשלג זצ"ל, און אינעם מתוק מדבש. און אויפן וועג פון חסידות און עבודה האט אים דער הייליגער ראדזינער, רבי גרשון העניך זי"ע, ברייט ערקלערט אין זיין פירוש אויפן זוהר "תפארת החנוכי".[2]

כדאי אויך צו ברענגען וואס ווערט געזאגט אין נאמען פונעם הייליגן רבי'ן, רבי פנחס קאריצער זי"ע, פארוואס עס איז נישטא קיין זוהר אויף מטות-מסעי און אויף רוב ספר דברים — ווייל די דאזיגע פרשיות פאלן אלעמאל אויס אין די טעג פון בין המצרים, און די חברייא קדישא האבן אין די טעג פון אבילות נישט געהאט די מוחין זיך צו פארטיפן אין די הויכע סודות.[3] און לויט וואס מיר וועלן בעז"ה זען אינעם קונטרס, ווערט די זאך נאך געשמאקער: דווקא דער איינציגער מאמר וואס מ'האט אונז געלאזט פאר די דאזיגע טעג — האנדלט אינגאנצן וועגן דעם סוד פון מיתוק הדינים, ווי אזוי מ'שפינט צוזאם דעם דין מיט רחמים, "טוו בדינא טוו ברחמי" — וואס דאס איז דאך פונקט די עבודה פון די טעג אליין!

נאך א הקדמה דארף מען וויסן: דער גאנצער מאמר איז געזאגט מיטן לשון "תמן תנינן" און "תנינן" — א סימן אז די יסודות ווערן דא נישט ערשט מחדש געווען, נאר איבערגע'חזר'ט פון דעם וואס איז שוין אוועקגעשטעלט געווארן אין אנדערע ערטער אין זוהר.[4] און דער שורש פונעם גאנצן מאמר איז אינעם זוהר אויף פרשת יתרו (חלק ב' פז ע"ב): דארט האט רבי חייא געפרעגט ביי רבי אלעזר איבער דעם היתר פון יפת תואר, און עס איז ערקלערט געווארן דער סוד פונעם דין וואס קלעבט זיך צו די נשים פון די אומות — און פון דארט, זאגט דער זוהר, האט משה רבינו געזאגט "וכל אשה יודעת איש למשכב זכר הרוגו". ווען דער בעל המאמר איז אנגעקומען צו פרשת מטות אליין — דעם ארט פון דער פרשה פון די נשי מדין — האט ער איבערגע'חזר'ט דעם סוד אויף זיין ארט מיט מער ברייטקייט: ער עפנט מיט די "תרי גוונין" פון דער הנהגה פון מלכות, און ער פארענדיגט מיטן סוד פון "עולם חסד יבנה".[5]

דער ציל פונעם קונטרס: צוערשט אוועקשטעלן די קשיות פון די מפרשי הפשט אויף די פסוקים; דערנאך ברענגען דעם מאמר ווארט ביי ווארט, מיט אן איבערטייטש לויטן פירוש הסולם; דערנאך ווייזן ווי דער וועג פונעם זוהר ענטפערט אפ, פונעם שורש, די זעלבע שוועריקייטן מיט וועלכע די ראשונים און אחרונים האבן זיך געמוטשעט; און פארענדיגן מיט דער עבודה וואס קומט ארויס פונעם מאמר, לויט די ספרי חסידות.

פרק א: די פסוקים און די שווערע קשיות

לאמיר זיך צוערשט גוט צוקוקן צו די פסוקים (במדבר לא, יד-יח):

"ויקצף משה על פקודי החיל... ויאמר אליהם משה החייתם כל נקבה. הן הנה היו לבני ישראל בדבר בלעם למסר מעל בה' על דבר פעור ותהי המגפה בעדת ה'. ועתה הרגו כל זכר בטף וכל אשה ידעת איש למשכב זכר הרגו. וכל הטף בנשים אשר לא ידעו משכב זכר החיו לכם".

רש"י איז מפרש (פסוק יז): "וכל אשה יודעת איש — ראויה ליבעל, אף על פי שלא נבעלה. ולפני הציץ העבירום, והראויה ליבעל פניה מוריקות" — אפילו א מיידל וואס איז בלויז געווען ראוי ליבעל, כאטש זי איז קיינמאל נישט נבעלה געווארן, איז אויך געווען אין דעם דין; און מ'האט זיי דורכגעפירט פארן ציץ, און די וואס איז געווען ראויה ליבעל — איר פנים פלעגט געל ווערן.[6] און אין דער גמרא (יבמות ס ע"ב) לערנט רבי שמעון בר יוחאי פונעם דאזיגן פסוק, אז א גיורת וואס איז יונגער פון דריי יאר איז כשר אפילו צו כהונה — "שנאמר וכל הטף בנשים אשר לא ידעו משכב זכר החיו לכם, והרי פינחס עמהן" — פינחס איז דאך געווען צווישן זיי, הייסט עס אז דאס "החיו לכם" איז געזאגט געווארן אויך פאר די כהנים אין לאגער.[7] און דער טעם פון הרג'ענען די נשים — שטייט אין פסוק אליין: "הן הנה היו לבני ישראל בדבר בלעם" — זיי אליין זענען דאך געווען די וואס האבן מכשיל געווען כלל ישראל ביי פעור, דורך דער עצה פון בלעם, ווי די גמרא דערציילט: "אלהיהם של אלו שונא זימה הוא".[8]

יעצט, ווער עס טראכט זיך גוט אריין אין די פסוקים, בלייבט שטיין מיט עטליכע האַרבע קשיות:

(א) אויב דער גאנצער טעם איז "הן הנה היו לבני ישראל בדבר בלעם" — וואלט די תורה געדארפט געבן דעם סימן "ווער עס האט געזינדיגט און מכשיל געווען". פארוואס הענגט דער פסוק אלעס אן אין גאר אן אנדער סימן — "ידעת איש למשכב זכר"? און נאך שווערער ווערט עס לויט די ווערטער פון חז"ל, אז אפילו א "ראויה ליבעל" איז געווען אין דעם דין כאטש זי איז קיינמאל נישט נבעלה געווארן — א קינד פון דריי יאר האט דאך זיכער נישט געהאט קיין שום שייכות צו פעור. וואס איז געווען איר זינד?

(ב) און פון דער אנדערער זייט — די קליינע מיידלעך האט מען נישט נאר געלאזט לעבן, "החיו לכם", נאר די תורה איז זיי מכשיר אינגאנצן, אזוי ווייט אז חז"ל לערנען פון דא אז זיי זענען כשר אפילו צו כהונה — "והרי פינחס עמהן". מ'האט דאך ערשט נארוואס באפוילן "צרור את המדינים והכיתם אותם" — ווי אזוי ווערן די טעכטער פון דער דאזיגער שונא-אומה אליין אויפגענומען אין דער קדושה מיט אזא פולקאמער שלימות?

(ג) די אינגלעך פון די קליינע קינדער האט מען יא געהרג'עט — "הרגו כל זכר בטף". וואס איז דער חילוק צווישן קליינע מיידלעך און קליינע אינגלעך? די און יענע האבן דאך נישט געזינדיגט.

(ד) דאס לשון "החיו לכם" — צו וואס דארף מען דא דאס ווארט "לכם"? עס וואלט דאך געווען גענוג צו זאגן "החיו".

(ה) וואס איז דער ענין פון דער בדיקה דווקא פארן ציץ, און וואס האט דאס געל-ווערן פונעם פנים — "פניה מוריקות" — דא צו טאן?

מיט אט די אלע קשיות האבן זיך די מפרשים געמוטשעט. יעצט לאמיר זען ווי דער מאמר הזוהר, אויפן וועג פונעם סוד, שניידט דורך אלע קשיות מיט איין שניט — דורכן אוועקשטעלן אז "יודעת איש" איז נישט קיין אויסערליכער סימן אויף א זינד פון אמאל, נאר א באשטימונג פונעם עצם מהות, ווי מיר וועלן באלד זען.

פרק ב: דער מאמר הזוהר — ווארט ביי ווארט

לאמיר יעצט דורכגיין דעם מאמר ווי ער שטייט, אות נאך אות (לויט דער איינטיילונג פונעם סולם), און נאך יעדן אות — אן איבערטייטש אין אידיש, צוגעגרייט לויטן פירוש הסולם און, אין זיינע טריט, דעם מתוק מדבש.

אות א

"וכל הטף בנשים אשר לא ידעו משכב זכר". תמן תנינן, אמר רבי יהודה: אין העולם מתנהג אלא בתרי גוונין, דאתו מסטר אתתא דאשתכחת חכימת לבא. הדא הוא דכתיב: וכל אשה חכמת לב בידיה טוו ויביאו מטוה את התכלת ואת הארגמן. ומאי מתיין — את התכלת ואת הארגמן, גוונין דכלילן בגו גווני.

אויף אידיש: דארט האבן מיר געלערנט — זאגט רבי יהודה: די וועלט ווערט נישט געפירט נאר מיט צוויי פארבן — חסד און דין, ווייס און רויט — וואס קומען פון דער זייט פון דער "אשה" וואס איז "חכמת לב": דאס איז די מדה פון מלכות אויבן, פון וועלכער עס קומט ארויס די גאנצע הנהגה פון דער וועלט. דאס איז פשט אין פסוק "וכל אשה חכמת לב בידיה טוו" — "אירע הענט" זענען דער חסד און די גבורה וואס אין איר; און וואס ברענגען זיי? "את התכלת ואת הארגמן" — פארבן וואס זענען איינגעשלאסן איינע אין דער אנדערער, דער דין אינעווייניג אין די רחמים, און די רחמים אינעווייניג אינעם דין.[9]

אות ב

הדא הוא דכתיב: דרשה צמר ופשתים ותעש בחפץ כפיה. וכתיב: בידיה טוו — מאי טוו? אמר רבי יהודה: טוו בדינא, טוו ברחמי. אמר רבי יצחק: אמאי אתקריא אשה? אמר ליה: דכלילא בדינא וכלילא ברחמי.

אויף אידיש: דאס איז פשט אין פסוק "דרשה צמר ופשתים ותעש בחפץ כפיה"[10] — וואל פון דער רעכטער זייט, פונעם חסד; און פלאקס פון דער לינקער זייט, פונעם דין. און עס שטייט "בידיה טוו" — וואס מיינט "טוו", געשפונען? זאגט רבי יהודה: זיי שפינען מיטן דין און זיי שפינען מיט רחמים — זיי פלעכטן צוזאם רעכטס מיט לינקס, ביז די דינים פון דער לינקער זייט ווערן פארזיסט אין די חסדים פון דער רעכטער. פרעגט רבי יצחק: פארוואס הייסט זי "אשה"? ענטפערט ער אים: ווייל זי איז איינגעשלאסן אין דין און איינגעשלאסן אין רחמים — "א"ש" איז דין, און דער "ה"א" איז רחמים.

אות ג

תא חזי, דאמר רבי אלעזר: כל אתתא בדינא אתקריא, עד דאטעמא טעמא דרחמי. דתניא: מסטרא דבר נש אתי חיוורא, ומסטרא דאתתא אתי סומקא. טעמא אתתא מחיוורא — וחיוורא עדיף.

אויף אידיש: קום און זע, וואס רבי אלעזר האט געזאגט: יעדע אשה ווערט אנגערופן מיטן נאמען "דין", ווייל איר שורש איז פון דער לינקער ליניע — ביז זי פארזוכט דעם טעם פון רחמים, דאס הייסט, ווען זי ווערט חתונה געהאט מיט א מאן וועמענס שורש איז אין דער רעכטער ליניע, אינעם חסד. ווייל מיר האבן געלערנט: פון דער זייט פונעם מאן קומט דער לובן אינעם קינד — די ביינער און די גידים, די בחינה פון חסד; און פון דער זייט פון דער אשה קומט דער אודם — דאס פלייש און דאס בלוט, די בחינה פון דין. האט די אשה פארזוכט פונעם לובן — איז דער לובן גובר אין איר, כאטש איר אייגענער שורש איז דער אודם.

אות ד

ותא חזי, אמאי אסירן נשי שאר עמין דידעי משכבי דכורא — משום דתנינן: אית ימינא ואית שמאלא, ישראל ושאר עמין, גן עדן וגיהנם, עלמא דא ועלמא דאתי. ישראל לקבלי דרחמי, ושאר עמין לקבלי דדינא. ותנן: אתתא דאטעמא טעמא דרחמי — רחמי נצחא; אתתא דטעמא טעמא דדינא — דינא בדינא אתדבקת, ועלייהו אתקרי: והכלבים עזי נפש לא ידעו שבעה.

אויף אידיש: און קום און זע, פארוואס זענען פארווערט די נשים פון די אנדערע אומות וואס האבן שוין געוואוסט פון משכב זכר: ווייל מיר האבן געלערנט — עס איז דא א רעכטס און עס איז דא א לינקס: ישראל און די אומות, גן עדן און גיהנום, עולם הזה און עולם הבא; ישראל שטייען אקעגן די רחמים, און די אומות אקעגן דעם דין. און מיר האבן געלערנט: אן אשה וואס האט פארזוכט דעם טעם פון רחמים — דורכן זיך באהעפטן מיט א מאן פון ישראל — זענען די רחמים מנצח, און זי ווערט אינגאנצן רחמים; אבער אן אשה וואס האט פארזוכט דעם טעם פון דין — דורכן זיך באהעפטן מיט א בן נכר וואס איז אינגאנצן פון דער זייט פונעם דין — קלעבט זיך צו דין צו דין, און אויף זיי איז געזאגט געווארן: "והכלבים עזי נפש לא ידעו שבעה".

אות ה

ועל דא תנינן: הנבעלת לעכו"ם קשורה בו ככלב. מה כלבא תקיפא ברוחיה חציפא — אוף הכא דינא בדינא, חציפא בכולא. הנבעלת לישראל — תנינן, כתיב: ואתם הדבקים בה' אלהיכם חיים כלכם היום. מאי טעמא? משום דנשמתא דישראל אתיא מרוחא דאלהים חיים, דכתיב: כי רוח מלפני יעטוף — משמע דכתיב מלפני. ובגין כך אתתא דהיא בתולתא, ולא אתדבקת בדינא קשיא דשאר עמין, ואתדבקת בישראל — רחמי נצחא, ואתכשרת.

אויף אידיש: און דערוועגן האבן מיר געלערנט: די וואס איז נבעלת געווארן צו א נכרי — איז צוגעבונדן צו אים ווי א הונט. אזוי ווי דער הונט איז שטארק אין זיין רוח און פרעך — אזוי אויך דא: דין אויף דין, עזות אין אלעם. אבער די וואס איז נבעלת געווארן צו א איד — אויף איר האבן מיר געלערנט דעם פסוק "ואתם הדבקים בה' אלקיכם חיים כלכם היום". פארוואס? ווייל די נשמה פון א אידן קומט פונעם "רוח אלקים חיים", ווי עס שטייט "כי רוח מלפני יעטוף" — "מלפני" דווקא: פון פאר זעיר אנפין, וואס ווערט אנגערופן "אלקים חיים".[11] און דערפאר, אן אשה וואס איז א בתולה — וואס האט זיך נאכנישט באהעפט מיטן שווערן דין פון די אומות — און זי באהעפט זיך מיט ישראל: זענען די רחמים מנצח, "ואתכשרת" — און זי ווערט כשר און פאררעכט.

אות ו

ותא חזי, כתיב: כי אמרתי עולם חסד יבנה. מאי חסד? הוא חד מכתרי עילאי דמלכא, דנשמתא דישראל קרא לה קודשא בריך הוא חסד — על תנאי דיתבני, ולא ישתיצי חסד מעלמא; משמע דכתיב יבנה. בגין כך תנינן: מאן דשצי חסד מעלמא — אשתיצי הוא לעלמא דאתי. ועל דא כתיב: לא תהיה אשת המת החוצה — בגין למעבד חסד עם מיתא, ואתעביד בנינא, דכתיב: עולם חסד יבנה.

אויף אידיש: און קום און זע — עס שטייט "כי אמרתי עולם חסד יבנה". וואס איז חסד? דאס איז איינע פון די אויבערשטע קרוינען פונעם קעניג — די ערשטע פון די זיבן ספירות הבנין. און די נשמה פון א אידן — האט דער אויבערשטער אנגערופן "חסד", מיטן תנאי אז זי זאל בויען, און אז דער חסד זאל קיינמאל נישט אויפהערן פון דער וועלט; דאס איז דער דיוק פונעם ווארט "יבנה". פון דא האבן זיי געלערנט: ווער עס שניידט אפ חסד פון דער וועלט — ווערט ער אפגעשניטן פון עולם הבא. און דערפאר שטייט "לא תהיה אשת המת החוצה לאיש זר" — כדי צו טאן חסד מיטן געשטארבענעם, אז ער זאל געבויט ווערן און באשטיין, ווי עס שטייט: "עולם חסד יבנה".

פרק ג: די צוויי פארבן וואס פירן די וועלט

דער יסוד פונעם מאמר: די גאנצע הנהגה פון דער וועלט קומט ארויס בפועל דורך דער מדה פון מלכות, וואס ווערט דא אנגערופן "אשה חכמת לב" — און זי איז צוזאמגעשטעלט פון צוויי פארבן: ווייס און רויט, חסד און דין. אזוי זאגט דער זוהר שוין אין זיין סאמע אנהייב, אויפן פסוק "כשושנה בין החוחים": אזוי ווי א רויז האט אין זיך רויט און ווייס — אזוי האט כנסת ישראל אין זיך דין און רחמים.[12] און אזוי האבן זיי געזאגט: "בתרין גוונין אתברי עלמא — בימינא ובשמאלא", מיט צוויי פארבן איז די וועלט באשאפן געווארן — מיט רעכטס און מיט לינקס.[13] עס איז נישטא קיין פארב און קיין הנהגה אויף דער וועלט וואס ציט זיך נישט פון די צוויי שורשים, און פון זייער איינשליסונג איינע אין דער אנדערער.

תכלת און ארגמן — "גוונין דכלילן בגו גווני": די תכלת איז דער פארב פונעם דין וואס אין מלכות, ווי חז"ל זאגן: "תכלת דומה לים, וים דומה לרקיע, ורקיע דומה לכסא הכבוד" — דער סוף פון אלע מדריגות, דער ארט פונעם דין;[14] און דער ארגמן — דאס איז די איינפלעכטונג פון אלע פארבן צוזאמען. אזוי זאגט דער זוהר: "תכלת וארגמן — חד, לאתקשר בחד", און אז די תכלת, וועמענס דין איז שטארק, ווערט פארזיסט און איינגעשלאסן אינעם סוד פונעם ארגמן.[15] קומט אויס: די קלוג-הארציגע פרויען, וואס שפינען און ברענגען "את התכלת ואת הארגמן" — זייער ארבעט איז ממש דער סוד פון איינשליסן דעם דין אין די רחמים, "גוונין דכלילן בגו גווני".

וואל און פלאקס: וואל איז ווייס און ווייך — דער פארב פונעם חסד, ווי דער פסוק זאגט "אם יהיו חטאיכם כשנים כשלג ילבינו", און פונעם כבוד אויבן שטייט "לבושה כתלג חִור ושער ראשה כעמר נקא" — ווי ריינע וואל;[16] פלאקס איז פון דער זייט פונעם דין — דאס איז דאך דער קרבן פון קין, "זרע פשתן". און דערפאר איז זייער צוזאממישונג פארווערט פארן יחיד — כלאים און שעטנז — ווייל אין די הענט פון א יחיד ליגט נישט זיי צוזאמצוברענגען; נאר אין ציצית און אין די בגדי כהונה זענען זיי דערלויבט צוזאמען, דארט וואו עס הערשט די המתקה און די התכללות.[17] און די "אשה חכמת לב" — די מלכות — "דרשה צמר ופשתים ותעש בחפץ כפיה": זי זוכט אויף און פארבינדט די צוויי פארבן, "טוו בדינא, טוו ברחמי".

אשה — אש מיט א ה"א: און דערפאר הייסט זי "אשה": "א"ש" פון דער זייט פונעם דין, און דער "ה"א" פון דער זייט פון רחמים — אויפן נאמען פון דער התכללות. און שוין רבי עקיבא האט דאך דאס געזאגט: "איש ואשה — זכו, שכינה ביניהן; לא זכו, אש אוכלתן" — א מאן און א ווייב: זענען זיי זוכה, רוט די שכינה צווישן זיי; זענען זיי נישט זוכה — א פייער פארצערט זיי. און רבא לייגט דארט צו, אז די אש פון דער אשה ברענט און צערט מער ווי די פונעם איש — ווייל איר שורש איז פון דער גבורה.[18] זעט איר: דער זוהר איז דא נישט מחדש קיין נייע דרשה — ער איז אונז מגלה די פנימיות פון חז"ל'ס דרשה: דער ה"א וואס אין "אשה" איז דער טעם פון רחמים, וואס פארוואנדלט די אש פון א פארצערנדיגן פייער — אין א לייכטנדיגן.

פרק ד: "כל אתתא בדינא אתקריא" — די ערשטע טעימה

דער עיקר חידוש פונעם מאמר ליגט אין די ווערטער פון רבי אלעזר: "כל אתתא בדינא אתקריא, עד דאטעמא טעמא דרחמי" — יעדע אשה הייסט "דין", ביז זי פארזוכט דעם טעם פון רחמים. דער שורש פון דער נוקבא איז פון דער לינקער ליניע און פון די גבורות, און אירע דינים ווערן נישט פארזיסט נאר דורך איר פארבינדונג מיטן זכר, וועמענס שורש איז חסד; אזוי ווי דער זוהר זאגט: אויף דער זייט פונעם זכר רוט חסד, אויף דער זייט פון דער נוקבא רוט דין — און כדי זיי זאלן פארזיסט ווערן איינע דורך דער אנדערער, פארבינדן זיי זיך איינע מיט דער אנדערער.[19]

און זיין ראיה איז פון די ווערטער פון חז"ל אין נדה: "דריי שותפים זענען דא אין א מענטשן... דער טאטע גיט דעם לובן, פון וועלכן עס קומען די ביינער און די גידים און די נעגל און דער מוח און דאס ווייסע פונעם אויג; די מאמע גיט דעם אודם, פון וועלכן עס קומט די הויט און דאס פלייש און די האר און דאס שווארצע פונעם אויג" — דער לובן, דער פארב פונעם חסד, קומט פונעם טאטן; דער אודם, דער פארב פונעם דין — פון דער מאמען.[20] און ווען די אשה "פארזוכט פונעם לובן" — ביי אירע נישואין מיט א מאן — איז "חיוורא עדיף": דער לובן איז גובר און פארזיסט דעם שורש פונעם אודם וואס אין איר. און טראכט זיך נאר אריין: דער גוף אליין — ווייסע ביינער אינעווייניג, רויט פלייש ארויף — איז דאך געבויט אויף דעם זעלבן סוד: א דין וואס שטייט אויף א פונדאמענט פון חסד!

און דאס לשון "טעמא דרחמי" איז זייער צוגעפאסט — עס געפינט זיך אין גאנצן זוהר נישט, נאר דא.[21] ווייל די ערשטע טעימה איז די וואס באשטימט אלעס: די ערשטע ביאה איז דאס וואס מאכט די אשה פאר א כלי, ווי חז"ל זאגן — "אין האשה כורתת ברית אלא למי שעשאה כלי" — אן אשה שליסט נישט קיין בונד, נאר מיט דעם וואס האט זי געמאכט פאר א כלי;[22] און אינעם סוד פונעם זוהר — דער ערשטער מאן לאזט אין איר איבער א רוח מיט דער ערשטער ביאה, און אלץ וואס זי איז מקבל פון דעמאלט און ווייטער, גייט דורך יענעם ערשטן כלי.[23] קומט אויס: די ערשטע טעימה — צי פון רחמים צי פון דין — לייגט אוועק דעם מהות פונעם גאנצן כלי. און דאס איז דער גאנצער יסוד פון דער פרשה, ווי מיר וועלן באלד זען.

פרק ה: "דינא בדינא אתדבקת" — דער סוד פון די נשים פון די אומות

דער שורש פונעם מאמר אין זוהר יתרו: רבי אלעזר איז געגאנגען אין וועג, און רבי חייא מיט אים. זאגט רבי חייא: עס שטייט "וראית בשביה אשת יפת תאר" — וואס איז דער טעם וואס די תורה האט זי דערלויבט, עס שטייט דאך "לא תתחתן בם"? ענטפערט ער אים: "בעוד דברשותייהו קיימי" — דער גאנצער איסור איז בלויז בשעת זיי שטייען נאך אין דער רשות פון די אומות און אין זייער דין; אבער ווען זי ווערט ארויסגעריסן, מגייר, און קומט אריין אין דער רשות פון קדושה — קען זי פאררעכט ווערן. און ער לייגט דארט צו: עס איז נישטא קיין אשה ביי די אומות וואס איז אינגאנצן כשר, ווייל די פרשה פון יפת תואר שטייט דאך צוגערוקט צו בן סורר ומורה — "כל הנושא יפת תואר יש לו בן סורר ומורה" — ווייל "קשיא למעבר מינה זוהמא", עס איז שווער אראפצונעמען פון איר די זוהמא; "וכל שכן ההיא דאתנסיבת בקדמיתא — דדינא בדינא אתדבק... והיינו דאמר משה: וכל אשה יודעת איש למשכב זכר הרוגו".[24] שטייט דאך בפירוש: דער שורש פונעם דין פון די נשי מדין ליגט אין דעם דאזיגן מאמר — און דער מאמר פון אונזער פרשה איז זיין פירוש און זיין פארברייטערונג.

רעכטס און לינקס: ישראל האלטן זיך אין דער רעכטער זייט — "ישראל לקבלי דרחמי" — און די אומות אין דער לינקער, אינעם דין; גן עדן אין רעכטס און גיהנום אין לינקס; עולם הבא אינעם יו"ד, וואס איז חכמה און רעכטס, און עולם הזה אינעם ה"א.[25] און דערפאר: די וואס באהעפט זיך מיט ישראל, פארזוכט דעם טעם פון רחמים — "רחמי נצחא" — און דער דין וואס ביי איר שורש ווערט פארזיסט און דערהויבן; אבער די וואס באהעפט זיך מיט א בן פון די אומות — קומט צו נאך א דין אויף איר דין, "דינא בדינא אתדבקת", רויט אויף רויט — און עס בלייבט שוין נישט קיין ווייס וואס זאל זי פארזיסן.

"קשורה בו ככלב" — צוגעבונדן ווי א הונט: דאס דאזיגע לשון, ווי עס שטייט, טרעפן מיר נישט אין חז"ל וואס פאר אונז; עס איז ווי א צוזאמפלעכטונג פון צוויי מאמרים: "הנבעלת לערל קשה לפרוש" — וואס איז געזאגט געווארן ביי דינה בת יעקב;[26] און דער מאמר פון רבי אלעזר ביי יוסף הצדיק: "לשכב אצלה — בעולם הזה; להיות עמה — לעולם הבא", אז די עבירה איז "קשורה בו ככלב";[27] און דער זוהר איז מגלה אז די צוויי לשונות זענען איינס: די צוגעבונדנקייט, און די שוועריקייט זיך אפצורייסן — דאס איז א קשר פון דין מיט דין.

און וואס איז דער ענין פון א הונט? — "דינא חציפא, דינא תקיפא יתיר מכלא, דכתיב: והכלבים עזי נפש" — א פרעכער דין, א דין שטארקער פון אלעם.[28] דער הונט איז דער דין ווען ער שטייט אליין, אן קיין מיתוק — פרעך, עזות'דיג, און "לא ידעו שבעה": דער דין ווייסט קיינמאל נישט פון זאט ווערן, אזוי ווי "לעלוקה שתי בנות הב הב" — און די ספרים זאגן דא א שיינעם רמז: דאס בילן פון א הונט אליין — "האב! האב!" — א פאדערונג וואס ווערט קיינמאל נישט אנגעפילט.[29] און אינעם זוהר בשלח ווערט ערקלערט, אז די קליפה פונעם הונט ווערט געבוירן דווקא פון א פארבינדונג וואס איז נישט ווי עס דארף צו זיין: "לא תחרוש בשור ובחמור יחדיו... מבין סטרא דלהון נפיק... דאקרי כלב, ודא חציפא מכלהו"[30] — און דאס איז דאך ממש דער סוד פון כלאים פון פריער: אז מ'פארבינדט דין מיט דין, אנשטאט דין מיט רחמים — ווערט געבוירן דער הונט.

און אקעגן דעם — "ואתם הדבקים": "ואתם הדבקים בה' אלקיכם חיים כלכם היום" — די נשמה פון א אידן איז פונעם "רוח אלקים חיים", "כי רוח מלפני יעטוף"; און דערפאר, די וואס באהעפט זיך מיט ישראל, באהעפט זיך כביכול מיטן לעבן אליין. און מיט דעם פארשטייט מען די טיפקייט פונעם איסור "ובעל בת אל נכר", וואס חז"ל האבן אים צוגעגליכן צו עבודה זרה ממש — "כל הבא על הכותית כאילו מתחתן בעבודת כוכבים"[31] — ווייל ער ברענגט אריין דעם ברית קודש, דעם ארט פון גילוי החסד, אין דער רשות פונעם דין און פון דער סטרא אחרא.

פרק ו: דער זוהר ענטפערט אפ די גאנצע פרשה

א. "יודעת איש" — א מהות, נישט קיין שטראף. לויטן וועג פונעם פשט איז דאס הרג'ענען די נשים א שטראף — "הן הנה היו לבני ישראל בדבר בלעם" — און אויף דעם זענען געשטאנען אלע קשיות פון פריער, ווייל דער סימן וואס די תורה גיט איז דאך נישט "ווער עס האט געזינדיגט", נאר "ידעת איש". אבער לויטן וועג פונעם זוהר דרייט זיך איבער דאס גאנצע בילד: "ידעת איש למשכב זכר" — ביי א מדינית — איז נישט קיין אויסערליכער סימן אויף א זינד פון אמאל, נאר א באשטימונג פונעם איצטיגן מהות: ווי נאר זי האט געוואוסט פון משכב זכר פון די בני מדין, האט זי פארזוכט דעם "טעמא דדינא", און אין איר איז געווארן "דינא בדינא" — א עצם'דיגער קשר וואס לאזט זיך שוין נישט צוריקדרייען, "קשיא זוהמא למעבר מינה". מ'האט זיי נישט גע'משפט אויף דעם וואס איז געווען — נאר אויף דעם וואס זיי זענען יעצט: עס איז שוין נישט געווען מעגליך זיי מכשיר צו זיין און אריינצוברענגען אין כלל ישראל; זיי זענען געבליבן צוגעבונדן צו דער קליפה פון מדין "ווי א הונט" — און זיי איבערלאזן אין לאגער, וואלט געמיינט איבערלאזן דעם טויער פון פעור אפן.[32]

ב. "וכל הטף בנשים... החיו לכם" — דער כח פון מיתוק. און פון דער אנדערער זייט: די בתולה, וואס האט זיך נאכנישט באהעפט מיטן דין — אין איר שטייט נאך אלץ גרייט די פולע מעגליכקייט צו פארזוכן דעם "טעמא דרחמי": "אתתא דהיא בתולתא ולא אתדבקת בדינא קשיא דשאר עמין, ואתדבקת בישראל — רחמי נצחא, ואתכשרת". און דא איז דא א וואונדערליכע זאך: דאס לשון פונעם זוהר, "ואתכשרת", שטימט ממש מיט דער הלכה וואס חז"ל לערנען ארויס פונעם זעלבן פסוק — א גיורת אונטער דריי יאר איז "כשרה לכהונה", "שנאמר וכל הטף בנשים... החיו לכם, והרי פינחס עמהן"![33] די הלכה און דער סוד גייען דא האנט ביי האנט: די תורה אליין איז עדות אז די דאזיגע מיידלעך ווערן כשר מיט דער גרעסטער שלימות — ביז צו כהונה, ביז צו פינחס אליין, דער וואס האט מקנא געווען פארן ברית — ווייל ווי נאר זיי זענען ארויסגעריסן געווארן פון דער רשות פונעם דין איידער זיי האבן זיך צו אים צוגעבונדן, איז ווידער "חיוורא עדיף", און די רחמים זענען מנצח.

ג. "לכם" דווקא. מיט דעם ווערט אויך פארענטפערט דער דיוק: "החיו לכם" — זייער לעבן הענגט אינעם "לכם": דורך דעם וואס זיי וועלן זיך באהעפטן מיט אייך, מיט ישראל וואס זענען צוגעבונדן צום "אלקים חיים", וועלן זיי אנקומען צום לעבן. און דאס איז דאך ממש דער פסוק וואס דער זוהר אליין ברענגט אלס ראיה: "ואתם הדבקים בה' אלקיכם חיים כלכם היום". און גיט נאר אכט: דער דאזיגער פסוק שטייט אין דער תורה גלייך נאכדעם, און אין קעגנזאץ צו, דעם מעשה פון פעור: "כי כל האיש אשר הלך אחרי בעל פעור השמידו ה' אלקיך מקרבך — ואתם הדבקים בה' אלקיכם חיים כלכם היום" — די וואס האבן זיך צוגעקלעבט צו פעור פון איין זייט, און די וואס זענען דבוק אין באשעפער פון דער אנדערער זייט![34]

ד. אינגלעך און מיידלעך פונעם טף. יעצט איז אויך קלאר דער חילוק צווישן די אינגלעך און די מיידלעך: דער זכר איז א משפיע — ער טראגט אין זיך אליין דעם עצם כח פון דער אומה און איר דין; ביי אים איז נישטא קיין "טעימה" וואס זאל אים איבערדרייען, ווייל ער איז נישט קיין מקבל, נאר א געבער. אבער די נקבה — איר גאנצער מהות איז א מקבל, און איר מהות ווערט באשטימט לויט דעם וואס זי וועט פארזוכן: א נקבה וואס האט נאכנישט פארזוכט — קען מען אריבערפירן פון איין רשות אין דער אנדערער, זי זאל פארזוכן פונעם לובן און כשר ווערן; ביי א זכר עקזיסטירט דער דאזיגער ציור בכלל נישט.[35]

ה. דער ציץ און דאס געל-ווערן פונעם פנים. אויף דעם זעלבן וועג קען מען צולייגן א טעם צו דער בדיקה פונעם ציץ: חז"ל זאגן, "ציץ מכפר על עזות פנים — כתיב הכא: והיה על מצח אהרן, וכתיב התם: ומצח אשה זונה היה לך" — דער ציץ איז מכפר אויף עזות פנים.[36] און לויטן זוהר ווערט דאך די וואס באהעפט זיך מיטן דין — "חציפא בכולא", אזוי ווי דער הונט, "עז נפש". קומט אויס אז דער ציץ, וואס שטייט אקעגן דער עזות פונעם שטערן, איז פונקט דער ריכטיגער "בודק" און אנטפלעקער: שטייט זי פאר אים, און אין איר איז דא עפעס פון דער דביקות פונעם דין און זיין עזות — ווערט דער דין וואס אין איר פנימיות אנטפלעקט, און "פניה מוריקות", ווייל דאס געל-ווערן איז דער גילוי פונעם דין און פונעם פחד. און מיט דעם ווערט אויך פארענטפערט די קשיא פון "ראויה ליבעל": דער זוהר האלט זיך ביים פשוט'ן פשט פונעם פסוק — "ידעת" ממש, אז דאס אמת'ע וויסן איז דער שורש פון זייער דין;[37] נאר אז די וואס איז ראויה ליבעל, און זי שטייט אינמיטן א פאלק וואס איז פארזונקען אין זנות לשם עבודה זרה — שטייט זי שוין אויפן סאמע שוועל פון יענער דביקות, און דאס פארזוכן דעם דין איז ביי איר נאנט ווי א צווייטע נאטור; און דער ציץ איז דער וואס האט באשטימט ביי יעדער איינער באזונדער, צי דער דין האט זי שוין אנגערירט צי נישט — א בדיקה פון הימל, נישט קיין אומדנא פון בשר ודם.

ו. וואס עס קומט ארויס. דער וועג פונעם זוהר נעמט ארום אלעס: דער סימן וואס די תורה האט געגעבן — "ידעת איש" — איז אליין דער טעם; דער חילוק צווישן די נשים און דעם טף — איז דער חילוק צווישן "שוין צוגעבונדן צום דין" און "שטייט גרייט פאררעכט צו ווערן"; דאס "לכם" — אנטפלעקט דעם מקור פונעם לעבן; און דער ציץ — אנטפלעקט וואס עס איז באהאלטן אין הארצן. און דער פסוק "הן הנה היו לבני ישראל בדבר בלעם" — דאס איז די אויסערליכע זייט פונעם זעלבן קשר: די זעלבע דביקות פון דין-אין-דין האט זיך אנגעטאן אינעם מעשה פון פעור — "ויצמד ישראל לבעל פעור", א לשון פון צוקלעבן זיך — און די עצה פון בלעם, וואס האט געוואוסט אז "אלהיהם של אלו שונא זימה", איז נישט געווען מער ווי אראפצוציען כלל ישראל פון דער דביקות אין רחמים — אין דער דביקות אינעם דין.[38]

פרק ז: "עולם חסד יבנה" — דער שיינער סיום פונעם מאמר

לכאורה וואלט מען זיך געוואונדערט: וואס האט דער מאמר געזען צו פארענדיגן מיטן ענין פון יבום, וואס איז דאך בכלל נישט פון דער פרשה? נאר דער ענטפער איז: נאכדעם וואס דער מאמר האט ערקלערט דעם כח פונעם אידישן מאן צו פארזיסן און צו בויען די אשה, קערט ער זיך אום צום שורש פון דעם דאזיגן כח אליין — די נשמה פון א אידן הייסט דאך אליין "חסד". די וועלט איז באשאפן געווארן מיטן דין און האט נישט געקענט באשטיין, "עד דאושיט ימינא עליה" — ביז דער אויבערשטער האט אויסגעשטרעקט זיין רעכטע האנט — "כי אמרתי עולם חסד יבנה";[39] און די נשמה הייסט חסד "על תנאי דיתבני" — ווייל דער מהות פון חסד איז געבן און בויען, און א חסד וואס בויט נישט — האט פארלוירן זיין אייגענעם נאמען.

פון דא — צום סוד פון יבום: "ויבן ה' אלקים את הצלע" — "אתרמזי רזא דיבום... כיון שלא בנה שוב לא יבנה, הדא הוא דכתיב: אשר לא יבנה את בית אחיו".[40] דער וואס שטארבט אן קינדער — איז א חסד וואס איז נישט געבויט געווארן; און דער יבם טוט "חסד עם המת" און בויט אים אויף — א בנין ממש. און מדה כנגד מדה: "מאן דשצי חסד מעלמא — אשתיצי הוא לעלמא דאתי" — ווער עס שניידט אפ דעם חסד פון דער וועלט, שניידט זיך אליין אפ פון זיין אייגענעם שורש, ווייל עולם הבא איז דאך אינעם יו"ד און אין דער רעכטער זייט, ווי פריער געזאגט.

און דער קשר צו דער פרשה איז שוין קלאר פון זיך אליין: אויך "החיו לכם" איז א מעשה פון חסד וואס בויט — נעמען א נשמה וואס שטייט אויף דער זייט פונעם דין, און זי אויפבויען אינעם בנין פון קדושה: "עולם חסד יבנה" כפשוטו. און דער חתימה פונעם גאנצן ענין — איז פינחס: ער, וואס האט מקנא געווען פארן ברית, "בקנאו את קנאתי"; דורך אים איז די "אש זרה" פאררעכט געווארן צו ווערן אן "אש" מיט א "ה"א", און ער איז זוכה געווען צו "בריתי שלום"; און ער שטייט אין שפיץ פון דער מלחמה קעגן מדין, "וכלי הקדש וחצוצרות התרועה בידו" — ווייל די גאנצע דאזיגע מלחמה איז די מלחמה פונעם ברית.[41]

פרק ח: א לימוד פאר אונזער עבודה — פון די ספרי חסידות

און דא הייבט זיך ערשט אן דער געשמאקסטער טייל: ווייל דער דאזיגער מאמר רעדט דאך צו יעדן אידן, אין זיין טעגליכער עבודה, אין זיין אייגן הארץ.

א. דער הייליגער ראדזינער — "תפארת החנוכי". דער גאנצער מאמר איז ערקלערט געווארן אויפן וועג פון עבודה דורכן הייליגן ראדזינער, רבי גרשון העניך זי"ע, און דער תמצית פון זיינע ווערטער: די מדה פון דער "אשה" אין דער נשמה איז דער כח פון ארויסברענגען בפועל — דער כח פון "עס זאל טאקע ווערן". און די דאזיגע מדה אליין איז נאנט צום דין, ווייל קיין זאך קומט נישט ארויס בפועל אן א צמצום, א גרעניץ און א באשלוס. די אש פון התלהבות אין הארצן — די "אשה" — ווען זי באהעפט זיך מיט אן "איש" פון חסד, ווערן געבוירן "בנים אתם לה' אלקיכם"; ווען זי באהעפט זיך חלילה מיט אן אש זרה — פייער אויף פייער, אן א יו"ד און אן א ה"א — ווערט אלעס פארברענט.[42] און אויף "עזי נפש לא ידעו שבעה" האט ער ערקלערט: די נשמה איז א כלי קבלה אן א גרעניץ — "וגם הנפש לא תמלא" — און ווערט זי אנגעפילט פון דער זייט פון עבירה, ווערט די אנפילונג קיינמאל נישט איינס מיט איר, און דער נישט-געשטילטער דורשט וויקלט זיך ארום איר "ווי א הונט". אבער אין קדושה — איז דאס זעלבע "נישט זאט ווערן" די גרעסטע מעלה פון א אידן אין תורה: אז נאך אזויפיל טויזנטער יאר איז אונז די תורה נאך אלץ טייער ווי אין דער ערשטער שעה![43]

ב. די דינים פארזיסן ביי זייער שורש. "טוו בדינא, טוו ברחמי" — דאס איז דער גרויסער כלל וואס מיר האבן מקובל פונעם הייליגן בעל שם טוב: די דינים ווערן נישט פארזיסט, נאר ביי זייער שורש. מ'שטויסט נישט אוועק דעם דין, מ'צעברעכט אים נישט — מ'הייבט אים אויף און מ'פלעכט אים אריין אינעם שורש פון רחמים, "גוונין דכלילן בגו גווני". נישט אויסלעשן די אש — נאר אריינלייגן אין איר א ה"א![44]

ג. מדין — מדון. אין די ספרי חב"ד ווערט ערקלערט אז "מדין" איז א לשון פון "מדון", קריג און מחלוקת — די קליפה פון צעטיילטקייט און שנאת חנם, דער פונקטליכער היפוך פון חסד און אהבה; און די מלחמה קעגן מדין, די לעצטע מלחמה פון משה רבינו, איז דאס אויסראטן דעם שורש פון פירוד — כדי אז "עולם חסד יבנה".[45] לויט דעם איז דער סיום פונעם מאמר מיט חסד גאר נישט קיין אוועקגיין פונעם ענין — דאס איז די תכלית אליין פון דער מלחמת מדין: אויסמעקן דעם "דינא בדינא", כדי די וועלט זאל געבויט ווערן מיט חסד.

ד. די עבודה פון בין המצרים. פרשת מטות ליינט מען אלעמאל אין בין המצרים, די טעג פון דין. און דער איינציגער מאמר וואס מ'האט אונז אין איר איבערגעלאזט — לערנט אונז פונקט די עבודה פון די דאזיגע טעג: נישט אנטלויפן פונעם דין — נאר אים צוזאמשפינען מיט רחמים; געפינען אין דער אש — דעם ה"א. דאס זענען דאך די ווערטער פונעם קאריצער רבי'ן וואס מיר האבן געבראכט פריער; און דאס איז דער ענין פון "מטה" ווי דער שפת אמת ערקלערט: א צווייג וואס איז אפגעשניטן געווארן פונעם בוים, פארהארטעוועט און פארטריקנט — און פונדעסטוועגן הייסט ער נאך אלץ "מטה", א לשון פון שטארקייט און ממשלה, ווייל דער כח פונעם בוים ליגט באהאלטן אין אים, און צום סוף וועט ער זיך באנייען. אזוי כלל ישראל אין גלות — און אזוי די דאזיגע טעג אליין, וואס וועלן נאך איבערגעדרייט ווערן צו ששון ולשמחה![46]

צום שלוס

וואס קומט ארויס פונעם גאנצן מאמר? די תורה האט אנגעהאנגען דעם דין פון די נשי מדין אין "ידעת איש למשכב זכר" — און דער זוהר איז געקומען און אנטפלעקט, אז דאס איז נישט קיין סימן, נאר די סיבה אליין. די אשה, וועמענס שורש איז אינעם דין, ווערט איר מהות באשטימט מיט איר ערשטער טעימה: האט זי פארזוכט פונעם דין פון די אומות — "דינא בדינא אתדבקת", און עס איז נישטא קיין תקנה; און האט זי נאכנישט פארזוכט — "רחמי נצחא ואתכשרת", ביז גאר "כשרה לכהונה" און "פינחס עמהן". מיט דעם ווערן פארענטפערט דער סימן און דער חילוק, דאס "לכם" און דער ציץ, די אינגלעך און די מיידלעך — און אלעס שטייגט ארויף צו דער חתימה: "כי אמרתי עולם חסד יבנה".

און דער עיקר: דער מאמר איז נישט בלויז א שיינער פשט אין א פרשה פון אמאל — ער איז א וועגווייזער פאר יעדן אידן, יעדן טאג. יעדער מענטש טראגט אין זיך אן "אש" — כוחות, רצונות, התלהבות. די גאנצע פראגע איז נאר: מיט וואס וועט זיך די אש באהעפטן? אליין געלאזט — ברענט זי און צערט, "עזי נפש לא ידעו שבעה"; באהעפט מיטן ה"א, מיט תורה, מיט חסד, מיט דביקות אינעם לעבעדיגן באשעפער — ווערט זי א ליכטיגע אש, וואס וארעמט און בויט. דאס איז די עבודה פון בין המצרים, און דאס איז די עבודה פון א גאנץ לעבן: "טוו בדינא, טוו ברחמי".

יהי רצון מיר זאלן זוכה זיין צו שפינען אונזערע דינים מיט רחמים, און זען דעם בנין פון דער וועלט פון חסד, און ווי די דאזיגע טעג ווערן איבערגעדרייט צו ששון ושמחה — במהרה בימינו אמן.