Menachos 42b–43 — tzitzis

שיעור בגמרא

מסכת מנחות דף מ"ב ע"ב – דף מ"ג

סוגיא דציצית

אינהאלט-פארצייכעניש

א. פתיחה: דער עפנונג-עפּיזאד – רב אדא בר אהבה

ב. שיטת רב: ציצית אין צריכה ברכה

ג. די קשיא פון רב חסדא – ראיה פון פסול עובד כוכבים

ד. דער כלל פון רב יוסף – כשרה / פסולה בעובד כוכבים

ה. שיטות הראשונים: פסול גוי בעשיית ציצית ודין לשמה

ו. דרשה: בני ישראל יעשו ולא נשים

ז. דער נייע כלל פון די גמרא: גמר מצוה לעומת הכשר מצוה

ח. מחלוקת: ציצית חובת גברא צי חובת מנא

ט. שהחיינו על עשיית ציצית

י. כשרות החומרים: מן הקוצים, מן הנימין, מן הגרדין, מן הסיסין

יא. טוויה לשמה – שיטות הראשונים

יב. מחלוקת תנאים: טוויה לשמה מקביל לעיבוד עור תפילין לשמה

יג. תכלת: אופן הצביעה ודיני הבדיקה

יד. קניית תכלת, תפילין וספרים – מן המומחה

טו. חיוב נשים בציצית – מחלוקת תנאים

א. פתיחה: רב אדא בר אהבה

דער שיעור האנדלט אין דף מ"ב ע"ב ביז דף מ"ג פון מסכת מנחות, אינמיטן דער סוגיא פון ציצית.

דער עפנונג-עפּיזאד פון דער סוגיא באשרייבט רב נחמן וואס לויבט רב אדא בר אהבה. רב אדא האט ארויפגעלייגט ציצית אויף זיין בגד, און ער האט אויף דעם גמאכט א ברכה:

"אשר קדשנו במצותיו וציוונו לעשות ציצית"

רב נחמן האט אים גספאטעט: "מאי ציצית שמעת?" – וואס הערסטו אין ציצית אזוי?

האנטווארט: בשם רב האט מען גזאגט אז ציצית אין צריכה ברכה. מ'דארף נישט מאכן קיין ברכה בשעת מ'מאכט ציצית.

ב. שיטת רב: ציצית אין צריכה ברכה

דאס דרשה-עפּיזאד האט גפאסירט ביים אניידערלאזן פון רבינא. ווען רבינא איז גשטארבן, איז רב חסדא ארייגגאנגען אין בית המדרש צום ערשטן מאל נאך פערציג יאר – דאס אין לויט דער פּלאץ אין מסכת בבא מציעא דף ל"ב.

אין בית המדרש האט רב חסדא איבערגחזרט:

מי אמר רב ציצית אין צריכה ברכה?

ד.ה.: האט רב טאקע גזאגט אז בשעת מ'מאכט ציצית דארף מען נישט מאכן קיין ברכה?

ג. קשיא: ראיה פון פסול עובד כוכבים

רב חסדא האט ארויפגבראכט א קשיא אויף שיטת רב. רב יהודה האט גאגט בשם רב:

מנין לציצית בעובד כוכבים שהיא פסולה? שנאמר: "דבר אל בני ישראל ועשו להם ציצית" – בני ישראל יעשו ולא עובדי כוכבים יעשו.

אויב רב האלט אז א גוי איז פסול פאר עשיית ציצית – ממה נפשך: לויט רב יוסף'ס כלל, וואס מ'וועט גלייך ברענגן, וואלט מען פון דעם מגרוע זיין אז יא דארף מען מאכן א ברכה. פארוואס זאגט רב אז ציצית אין צריכה ברכה?

ד. כלל רב יוסף: כשרה / פסולה בעובד כוכבים

ענטפערט רב יוסף אז רב חסדא האלט:

כל מצוה שכשרה בעובד כוכבים – בישראל אין צריך לברך. כל מצוה שפסולה בעובד כוכבים – בישראל צריך לברך.

דהיינו: אויב א גוי קען מקיים זיין א מצוה, קען א ייד נישט זאגן "אשר קדשנו" ווייל די פעולה איז נישט אקסקלוזיוו צו אידן.

פירוש רש"י

רש"י ברענגט דעם הסבר בשם "פי המורה" (תלמידי הישיבות אין אשכנז פון דעם י"א'טן יארהונדערט): ווייל דער גוי קען עס אויכעט טון, קען א ייד נישט זאגן "אשר קדשנו במצותיו" – ווייל "קדשנו" מיינט אז מיר זענען באזונדערס גהייליגט, וואס שטימט נישט ווען א גוי איז אויכעט כשר צו טון דאסזעלביגע.

קשר צו שאלת ברכות בין אדם לחבירו

דאס קאנעקטן זיך מיט דער באקאנטע שאלה פון הרשב"א: פארוואס מאכט מען נישט קיין ברכה אויף מצוות שבין אדם לחבירו? איינע פון די ענטפערן לויט "בן ימין" איז: ווייל זאכן בין אדם לחבירו האבן א נאטירלעכן עטישן כאראקטער וואס גויים אויכעט האלטן – ממילא קען מען נישט זאגן "אשר קדשנו", אזוי ווי מיר זעען אין אונזער גמרא.

ה. שיטות הראשונים: פסול גוי ודין לשמה

לויט די גמרא אין גיטין כ"ג איז א גוי פסול צו מאכן ציצית ווייל "דעתא דנפשיה קעביד" – ער מאכט עס לכוונה זיינע. אבער ס'שטעלט זיך א קשיא: פארוואס ברויכן מיר א נייע פסול? מ'וואלט גדארפט לומר אז א גוי איז פסול ווייל ער האט נישט קיין לשמה, גלייך ווי חרש שוטה וקטן!

שיטת הרמב"ם – עשיית ציצית דארף נישט קיין לשמה

דער רמב"ם (הלכות ציצית פרק ג' הלכה ב') פסקנט אז עשיית ציצית דארף נישט קיין לשמה. ממילא לערנט ער אז א גוי איז פסול מצד עצמו – ווייל ס'שטייט "בני ישראל יעשו". דאס איז א שיטה יחידאה בין הראשונים.

שיטת הרא"ש – עומד על גביו

רוב הראשונים האלטן אז עשיית ציצית דארף יא לשמה. דער הרא"ש (לויט ציטאט פון הבית יוסף סימן י"א) זאגט: א גוי איז בעצם כשר צו האבן לשמה, אבער א גוי איז צו אינדעפּענדענט ("דעתא דנפשיה קעביד") אויב דא ס'נעמט א לאנגע צייט – אבער ווו עס טוישט זיך שנעל קען "עומד על גביו" העלפן.

בית יוסף ברענגט: ציצית איז נישט קיין לאנגע פּראָצעס אזוי ווי א גט, ממילא העלפט עומד על גביו. דהיינו לויט הרא"ש איז דער פסול פון גוי נישט מצד עצמו נאר מצד לשמה.

שיטת תוספות – סתמא לשמה

תוספות ענטפערט: ס'איז יא א דין לשמה, אבער ביי ציצית גלט א דין פון "סתמא לשמה" – ד.ה. ווי מ'לייגט ארויף ציצית אויף א לאך אין בגד, שטייט עס אליין אז עס איז לשמה מצות ציצית. (גלייך ווי ביי קרבנות זאגט מ'"כל הזבחים שנזבחו שלא לשמן" – וואס אייגנטליך שטייט "סתמא לשמה").

נ"מ: אויב מ'טוט עס בפירוש שלא לשמה – איז לויט תוספות פסול, ווייל מ'האט עוקר גווען די סתמא לשמה. עיין ר' עקיבא אייגר סימן י"ד.

שיטת ר' חיים מבריסק

ר' חיים מבריסק מסביר דעם רמב"ם: א גוי איז בעצם מופקע פון לשמה – ער האט גארנישט קיין קאטעגאריע פון "לשמה מצות ציצית". ממילא קען זיין לשמה נישט העלפן אפילו אויב ער וויל.

ו. דרשה: בני ישראל – ולא נשים, ולא גוים

די גמרא דרשנט: "בני ישראל יעשו ולא עובדי כוכבים". ס'שטייט נישט "ולא בנות ישראל", ממילא קומט ארויס אז נשים יא קענען מאכן ציצית.

אבער רבינו תם (תוספות גיטין מ"ה ע"ב) האלט: לויט הדרשה "וקשרתם וכתבתם" – כל שישנו בקשירה ישנו בכתיבה – איז א פרוי, ווייל זי איז נישט מחוייבת מן הקשירה, אויכעט פסולה ביי כתיבה/עשיה. ממילא קען א פרוי לויט ר"ת נישט מאכן ציצית.

מהר"ם ראטנבורג (הגהות מיימוני הלכות ציצית פרק א' ה"ט) איז מחדש אן אייגענע דרשה: "בני ישראל ולא בנות ישראל" – זי איז מפקיע א פרוי פון עשיית ציצית.

בפועל: פרויען פלעגן אמאל מאכן ציצית ("דורשות צמר ופשתים") – אבער ס'בלייבט א נידון צווישן הראשונים צי דעם מנהג איז גלטיג.

ז. דער נייע כלל: גמר מצוה לעומת הכשר מצוה

נאכדעם ווי מ'האט אפגעוויזן רב יוסף'ס כלל (ס'איז קיין כלל נישט – ווייל ביי תפילין זעט מען דאס גיין נישט), ברענגט דער גמרא א נייע כלל:

כל מצוה שעשייתה גמר מצוה – אף על פי דכשרה בעובד כוכבים – בישראל צריך לברך. כל מצוה שעשייתה לאו גמר מצוה – אין צריך לברך.

דהיינו: אויב מיטן פעולה פון מאכן האסטו ביגמר דעם קיום פון דער מצוה, מאכט מען א ברכה. אויב ס'איז נאר הכשר (הכנה) צו דעם מצוה וואס קומט שפעטער, מאכט מען נישט.

ביישפּילן

מילה: ווי מ'מל'ט איז די מצוה גמור – ס'איז גמר מצוה → ברכה.

תפילין שרייבן: ס'איז נאר הכשר – ס'מצוה קומט ווען מ'לייגט עס ארויף → נישט קיין ברכה.

סוכה מאכן: ס'איז הכשר, נישט גמר → נישט קיין ברכה ביים מאכן (נאר ביים זיצן דרין).

ח. מחלוקת: ציצית חובת גברא צי חובת מנא

ביי ציצית ספּעציפיש האלט די גמרא אז ס'איז א מחלוקת:

רב חסדא האלט: ציצית איז חובת מנא (חובת הטלית). ד.ה. ווי מ'לייגט ארויף ציצית אויפן בגד האסטו מגמר דעם מצוה – ס'גמר מצוה. ממילא, לויט דעם כלל, זאלט מען מאכן א ברכה.

רב נחמן האלט: ציצית איז חובת גברא (חובת על דעם מענטש). ד.ה. ס'מצוה איז נישט גמור ביים מאכן, נאר ווען דער מענטש לייגט עס ארויף – ממילא דאס מאכן ציצית איז נאר הכשר → נישט קיין ברכה.

מגן אברהם: אפילו למ"ד חובת גברא קען מאנכמאל קומען א ברכה – ז.ב. אויב מ'האט שוין ציצית ארויפגעלייגט, זי ווערט פסול, מ'פארריכט עס שנעל אן אויסצוטון – איז מ'שוין מקיים ווי מ'פארריכט, ממילא מאכט מען א ברכה.

צווייטע ווערסיע: אמר רב ייבי

אמר רב מתנא: בבל האט גלערנט א צווייטע ווערסיע. לויט רב ייבי בשם רב: "בני ישראל ועשו להם ציצית" – "ועשו להם" – "יעשו להם אחרים" – ד.ה. גויים קענען מאכן ציצית פאר יידן. ממילא כשרה בעובד כוכבים → נישט קיין ברכה ביים עשייה.

ט. שהחיינו על עשיית ציצית

ס'איז דא נאך א ברכה – ברכת שהחיינו. ווי מ'ווייסט, מאכט מען שהחיינו אויף:

(א) מצוות מתחדשות מזמן לזמן (שופר, לולב וכו')

(ב) קנייה פון בגד חדש, פרי חדש, בית חדש

תוספות דף מ"ב ע"ב ברענגט פון תוספתא דברכות:

"פלוני עושה ציצית לעצמו – מברך שהחיינו"

אזוי אויך רב שילא גאון. דאס ברענגט אויכעט הרמב"ם בהלכות פרק א' הלכה ט'. דער טור פסקנט אזוי אין סימן כ"ב.

קשיא: פארוואס ביי תפילין נישט?

ריאב"ה (בשם בית יוסף סימן כ"ב): ס'שהחיינו ביי ציצית איז נישט מצד מצוה, נאר מצד "כלים חדשים" (א נייע בגד). תפילין קוקט נישט אויס ווי כלים חדשים.

מגן אברהם: פרעגט – לויט דעם, וואלט מען גדארפט מאכן שהחיינו שוין ביים קויפן, נישט ביים לייגן? ענטפערט: ביז עס האט קיין ציצית נאך נישט, איז ס'נאך נישט "ראוי ללבישה" – ממילא שמחה קומט ערשט ווי ס'ווערט גמור.

דעה פון הגר"א (סימן כ"ב): דר חילוק איז – שהחיינו מאכט מען נאר ווי מ'טוט עס פאר זיך אליינס. תפילין מאכט מען בדרך כלל אנדערע (מקצוענשאפטלעך), נישט מ'אליינס. ציצית מאכט מען בדרך כלל מ'אליינס.

נוסף: ס'איז א נידון צי א בר מצוה בחור מאכט שהחיינו דאס ערשטע מאל ביי אן אלטאגלעכע מצוה – כגון ביים לייגן תפילין דאס ערשטע מאל. ס'איז א גרויסע נידון אין הראשונים.

י. כשרות חומרים: מן הקוצים, מן הנימין, מן הגרדין, מן הסיסין

אמר אבימי בר רב: עשאה מן הקוצין – פסולה. אמר ליה אביי: עשאה מן הקוצים, מן הנימין, מן הגרדין – פסולה. אבל מן הסיסין – כשרה דכושא.

כי אמריתה קמיה דשמואל: "אף מן הסיסין פסולה – דבעינן טוויה לשמה".

מחלוקת ראשונים: וואס מיינט "מן הקוצים" וכו'?

שיטת רש"י ותוספות

"מן הקוצים, מן הנימין, מן הגרדין" מיינט: פרינדזשעס וואס בלייבן איבער ביים ענדע פון דעם בגד פון דעם אריגא אליינס – ד.ה. עס איז אריגינעל א חלק פון בגד, נישט ספּעציעל ארויפגלייגט לשם ציצית. דאס פסול איז:

• רש"י: תעשה ולא מן העשוי – ס'פעלט קיין עשיה ספּעציעלע.

• תוספות ברענגט בשם רש"י: אויכעט חסרון לשמה.

"מן הסיסין": ס'שאלה צי די טוויה (שפינען) פון דעם חוט דארף זיין לשמה.

שיטת הרמב"ם ובעל המאור

לויט דעם רמב"ם האט דאס גארנישט צו טון מיט אריגינעלע פרינדזשעס. "מן הקוצים" מיינט חיתים גרועים – שלעכטע-קוואליטי חוטים. "ציצית הכנף מן הכנף" – ס'דארפן זיין גוטע חוטים, ראוי לציצית. שלעכטע פעדעם זענען פסול.

ראב"ד: ס'פסול איז משום "אין מן המובחר". כסף משנה: משום ביזוי מצוה.

יא–יב. טוויה לשמה – מחלוקת תנאים

לויט שמואל: אף מן הסיסין פסולה – דבעינן טוויה לשמה. ד.ה. שפינען די חוטים דארף זיין לשמה מצות ציצית.

די גמרא ברענגט אז דאס איז תלוי אין א מחלוקת תנאים: תנא קמא האלט אז עיבוד עור תפילין דארף לשמה. רשב"ג האלט אז נישט. גלייך ביי ציצית:

• רב (האלט ווי תנא קמא) – טוויה לשמה איז מחייב

• שמואל (האלט ווי רשב"ג) – טוויה לשמה איז נישט מחייב

שיטת ר' חיים מבריסק – נפקא מינה ממסכת מנחות

דער בריסקר רב (ר' וועלוול) לערנט: ביי קרבנות איז "סתמא לשמה" – ס'מחשבה שלא לשמה עוקרת נישט די לשמה, נאר פּסולה ווייל ס'איז א "מחשבה הפוסלת" (ווי פיגול). ממילא האט ר' אלחנן וואסערמאן (קובץ שיעורים מנחות סימן פ"ב, פ"ה, פ"ט) גפרעגט: ווי ברענגט תוספות ראיה פון קרבן צו ציצית? אויב ביי קרבן ס'מחשבה שלא לשמה נישט עוקרת דעם לשמה – וואס האט עס צו טון מיט ציצית?

ר' חיים האט ענטפערט: תוספות לערנט נישט ווי ר' וועלוול. לויט תוספות איז דאס פסול ביי קרבן טאקע אויכעט ווייל ס'פעלט לשמה – ווי מ'טראכט שלא לשמה עוקרט מ'דעם לשמה. דאס זעלביגע גלט ביי ציצית.

ניפץ: א נאך פריערדיגער שלב

ס'שאלה צי אויכעט ניפץ (אויסקעמען פון דעם וואל נאך פאר דעם שפינען) דארף זיין לשמה. רוב ראשונים האלטן נישט. אבער מרדכי ברענגט בשם מהר"ם מרוטנבורג: ניפץ דארף אויכעט לשמה.

רמ"א (סימן י"א) איז מיקל. משנה ברורה: מ'זאל מחמיר זיין, ווייל ס'איז אייניקפאך צו באקומען ציצית ווו ניפץ איז אויכעט גמאכט לשמה.

יג. תכלת: אופן הצביעה ובדיקה

אביי האט גפרעגט רב שמואל בר רב יהודה (א ארץ ישראלדיגן) ווי מאכט מען תכלת:

"מייתינא דם חילזון ובסמנין, ורמינן ביורה ומצמתנא ליה..." "ושקלינן פורתא בביעתא ובדקינן ביה" – מ'נעמט א ביסל תכלת און לייגט עס אין א קלאל אן א איי, בודק צו זען דעם קאליר.

די גמרא לערנט ארויס דריי דינים פון דעם פּראָצעס:

(א) "טעימה פסולה" – תכלת וואס מ'האט גנוצט ווי א בדיקה-סעמפּל איז פסול לשם ציצית.

(ב) "בעינן צביעה לשמה" – ס'צביעה דארף זיין לשמה מצות ציצית.

(ג) "שדינן להאי ביצא" – מ'ווארפט אוועק וואס בלייבט איבער אין דעם סעמפּל-קעסטל.

מחלוקת תנאים: טעימה

ר' חנינא בן גמליאל: אפילו מרה שנייה פסול (נאר מרה ראשונה כשרה). ר' יוחנן בן דהבאי: אפילו מרה שנייה כשרה.

הערה: ביי אלי צפנסקי (שיעור אין מכון התכלת) זעט מען ממש בשטיינדיג פאר אויגן ווי ס'ציצית-קאליר טוישט זיך פּלוצלינג ווי מ'נעמט עס ארויס פון דעם דזשאר. עס איז מורא'דיג צו זען.

יד. קויפן תכלת, תפילין, ספרים – מן המומחה

"תכלת: אין לה בדיקה – אין לוקחין אותה אלא מן המומחה." "תפילין: יש להם בדיקה – אין לוקחין אלא מן המומחה." "ספרים ומזוזות: יש להם בדיקה – לוקחין מכל אדם."

רש"י מסביר: ביי תפילין דארף מען קויפן פון א מומחה נישט ווייגן חסרות ויתרות (וואס מ'קען יא מ'אליינס בודק זיין), נאר ווייל א מומחה ווייסט אז ס'דארף זיין עיבוד לשמה.

תוספות דינגט זיך מיט רש"י. תוספות ברענגט: "רבינו משה בן מימון (הרמב"ם)" פסקנט אז מזוזה אין צריכה עיבוד לשמה. תוספות וואונדערט זיך וואס איז דעם רמב"ם'ס מקור.

תשובת הרמב"ם

כסף משנה (הלכות תפילין פרק א' ה"י"א) ברענגט: חכמי לוניל האבן גפרעגט דעם רמב"ם. ענטפערט הרמב"ם:

"לא מפני שקדושת המזוזה קלה... אלא מפני שלא נשמע במזוזה עיבוד לשמה. והיכי דאיתמר איתמר, והיכי דלא איתמר לא איתמר."

ד.ה. פורמאליסטיש: ווי ס'שטייט שטייט, ווי ס'שטייט נישט שטייט נישט. (הגהות מיימוני ברענגט בשם ספר התרומה נאך א טעם: מזוזה שומרת מן המזיקין, ס'פּראגמאטישע אויפגאבע – ממילא אין צריכה לשמה.)

טו. חיוב נשים בציצית – מחלוקת תנאים

"תנו רבנן: הכל חייבין במצות ציצית – כהנים, לויים, ישראלים, גרים, נשים ועבדים." "רבי שמעון פוטר בנשים – שהיא מצות עשה שהזמן גרמא, וכל מצות עשה שהזמן גרמא – נשים פטורות."

רב יהודה האט גלייגט תכלת אויף דעם טלית פון זיין ווייב'ס הויזגעזינד – ווייל ער האלט אז פרויען זענען מחויב. ער האט מבסס גווען זיין שיטה אויף דעם אז "כסות לילה" איז אויכעט חייב – ממילא ס'קיין מצות עשה שהזמן גרמא, ממילא נשים חייבות.

אבער למעשה: הגמרא פסקנט ווי רבי שמעון – נשים פטורות מציצית.

הגהות מיימוני / מהר"ם ראטנבורג: פרויען זענען פסול פון עשיית ציצית – לויט זיין אייגענע דרשה "בני ישראל ולא בנות ישראל".

סיכום כללי

אין דעם שיעור האבן מיר דורכגנומען א ריי פון זייער פונדאמענטאלע ענינים אין הלכות ציצית:

(א) ס'מחלוקת צי מאכט מען א ברכה ביים עשיית ציצית תלוי אין דעם ענין פון חובת גברא לעומת חובת מנא.

(ב) ס'פסול פון גוי אין עשיית ציצית האנגט אב ביי א גרויסע מחלוקת וועגן לשמה: הרמב"ם, הרא"ש, ותוספות האבן כ"א זיין אייגענע שיטה.

(ג) דער כלל וואס בסוף גיט די גמרא: ס'ברכה ביים עשיה הענגט אב צי ס'איז "גמר מצוה" אדער נאר "הכשר מצוה".

(ד) שהחיינו ביי ציצית: פסק הטור (סימן כ"ב), מקיל הגר"א, מסביר ריאב"ה.

(ה) תכלת: אופן פון צביעה, בדיקות, מרה ראשונה / שנייה, בעינן צביעה לשמה.

(ו) נשים פטורות מציצית לויט רבי שמעון, אבער ס'איז א ויכוח צי קענען זיי מאכן ציצית.

עד כאן השיעור • יהי רצון שנזכה ללמוד וללמד