שיעור מנחות מ ע״ב – מא ע״א

שיעור על מסכת מנחות

דף מ' עמוד ב' - דף מ"א עמוד א'

סדין בציצית, תעשה ולא מן העשוי, כסות לילה, חובת גברא וחובת טלית

מיוסד על שיעור בעל פה - קול הלשון

מסודר ומעובד לצורת כתב

א. הקדמה - סדין בציצית

בסיעתא דשמיא, דף מ' עמוד ב' ודף מ"א, צום סוף דף מ"א עמוד א'. אין צענטער פון די גמרא איז אז די גמרא האט געבראכט א ברייתא: סדין בציצית. סדין איז א בגד של פשתן. מיר האבן געזען ביי רש"י אנפאנג פרק ד' אז דער עיקר בגד איז א בגד של פשתן.

אין די ברייתא שטייט: סדין בציצית - בית שמאי פוטרין ובית הלל מחייבין. און די גמרא פסק'נט: הלכה כדברי בית הלל.

די גמרא זאגט אז מ'האט מעיד געווען אויף אלע מטלית תכלת בירושלים - אז ס'איז נישט קיין אנגענומענע זאך. אמר ליה רב אלעזר אמר רב יהודה: לפי שאין בקיאין. די גמרא וויל פארשטיין וואס מיינט פינקטלעך "אין בקיאין" - און דאס איז די סוגיא פון אין בקיאין. די גמרא גייט צום מסקנא אז ס'איז כסות לילה.

אבער מיר זענען נאך אינדערמיט. די גמרא גייט זאגן אינטערסאנטע מחשבות צווישן די אמוראים. די אמוראים האלטן אז מן הסתם דער זעלבער וועג ווי בזה קען מען פארשטיין די סתירות - מ'דארף פארשטיין אזא זאך דער זעלבער אופן ווי עס איז געווען בזמן התנאים.

ב. מחלוקת ראשונים אין שיטת בית שמאי

שיטת רש"י

בית שמאי וואס פוטרין - פוטרין זענען מן התורה. פארוואס? ווייל בית שמאי האלטן נישט בכלל די היתר כלאיים בציצית. רש"י זאגט אז ער דרשנ'ט נישט סמוכין.

דער רמב"ן זאגט: אפילו ער דרשנ'ט סמוכין, נאר ער דרשנ'ט סמוכין לאיסורא - אז א פסוק קען זיין מזהיר אויף כלאים בציצית. נאך מער, אפילו א גוטע סברא איז דאס פשוט'ער פשוטו של מקרא פון די סמוכין.

ווייל פשוט איז: די תורה גייט א גאנצע קובץ פון חוקים. לא תחרוש בשור וחמור יחדיו - זיין סעפערעט. נאכדעם כלאים. די תורה וויל זיין סעפערעט זאכן - דאס איז א זייער וויכטיקע זאך אין די תורה, דער ענין פון סדר.

און אויף דעם זאגט די תורה: גדילים תעשה לך על ארבע כנפות כסותך - קען זיין פונקט פארקערט. די תורה זאגט: אין דעם זעלבן זאך לאזט מען ווייטער דעם סדר - נישט אויסמישן צוויי מינים. ווען דו מאכסט די גדילים אויף ארבע כנפות כסותך זאלסטו מאכן גדילים פון דעם מין, נישט אויסמישן מיט אנדערע מינים.

(הערה: איך זאג מצד פשט. די גמרא גייט דא נישט מצד פשט. איך בין נאר מסביר מער בעומק דעם רמב"ן'ס מהלך אין בית שמאי.)

שיטת תוספות והרא"ש

תוספות און דער רא"ש האלטן נישט אזוי. זיי האלטן אז לויט בית שמאי איז אויך מודה מן התורה אז כלאים איז מותר בציצית. נאר וואס דען? די רבנן האבן געאסר'ט אלס גזירה כסות לילה. די זעלבע זאך וואס מיר האבן געזען ביי אנשי ירושלים - דאס איז די זעלבע סיבה פון בית שמאי.

תוספות האלט: דאס איז טאקע היינו טעמא דבית שמאי - דאס איז דער טעם פארוואס בית שמאי האלט אז א סדין איז פטור בציצית.

ג. דער פטור פון תכלת לגבי לבן

לויט שיטת רש"י

לויט רש"י וואס האלט אז לויט בית שמאי איז מען פטור מן התורה - היינו נישטא קיין היתר פון כלאיים בבגד של פשתן. וואס איז לגבי דעם לבן?

זאגט תוספות בדעת רש"י: דעם פטור איז נאר פון תכלת, נישט פון לבן. פארוואס? ווייל באלד די גאנצע פראבלעם איז בעצם דער איסור פון כלאיים - עס איז דאך נאר שייך ביי דעם תכלת. דער לבן איז נישט שייך, ווייל דו קענסט מאכן צוויי חוטים לבנים של פשתן.

דער חזון איש האלט ווי דער רמב"ם אז תכלת און לבן מעכבין זה את זה. ממילא: תכלת קען מען נישט לויט בית שמאי (נישטא קיין היתר פון כלאיים), אבער אוודאי דעם לבן מוז מען לייגן.

שיטת הרמב"ן

דער רמב"ן טענה'ט אז די תורה האט נישט מחייב געווען ציצית און לבן אין אזא מין בגד וואס איז פטור פון תכלת. דהיינו: א בגד וואס ס'איז נישט שייך תכלת - איז נישט קיין חיוב לבן אויכעט נישט.

שיטת השאגת אריה

דער שאגת אריה נוצט די הגדרה פון "כל הראוי לבילה": דארף זיין ראוי אז ער זאל קענען זיין א בגד וואס ס'קען זיין מחויב מיט תכלת. אויב ס'איז נישט קיין בגד וואס ס'קען זיין מחויב מיט תכלת - ווייל נישטא קיין היתר פון כלאיים לציצית - ממילא מען איז פטור פון לבן אויכעט.

לויט שיטת תוספות - דער לבן

לויט די שיטה פון תוספות, וואס האלט אז לויט בית שמאי איז מען מחויב מן התורה מיט תכלת נאר ס'איז אן איסור אלס גזירה פון כסות לילה:

בפשטות די שיטה פון רי"ף און רמב"ם איז אז אפילו סדין בציצית איז פטור נאר פון דעם תכלת, אבער עס איז דא א חיוב מן התורה צו לייגן לבן.

אבער תוספות בשם רבינו תם זאגט: מ'איז פטור פון לבן אויכעט. און תוספות זאגט: "ואסר גזירה שמא יבא לעשות תכלת". דער רמב"ן וואונדערט זיך אז ס'איז א גזירה לגזירה - ווייל די גאנצע תכלת איז בעצם א גזירה לויט תוספות. אפשר זאגט מען דעם תירוץ: "כולה חדא גזירה".

ד. וליכתבו דיסקא - שרייבן בריוו

זאגט די גמרא: "וליכתבו דיסקא" - פארוואס קען מען נישט שרייבן בריוו צו די אלע מוכרי תכלת? מ'זאל וויסן אז טעימה - וואס מ'האט געפארבט לשם אויספרובירן - איז פסול לציצית. און מען טאר דאס נישט פארקויפן לצורך מצוות ציצית.

רש"י מסביר: מפרש לקמן - ליטול מלא קליפת ביצה ביורה ויעשה בו נסיון בתוך הקליפה. עס פארבט עס, נאכדעם נעמט מען עס ארויס, מען קוקט, און דעמאלט באקומט עס א בלויע קאליר. אבער די זאך האט זיך געלייגט לשמה - מען לייגט זיך דאס לשמה, ס'איז נישט לשם מצוות ציצית. מ'דארף דאס לשמה, די ציצית דארפן זיין לשמה.

זאגט די גמרא: אדיסקי ליתיב וליסמוך - קענען מיר זיך פארלאזן אויף א קול קורא? רש"י זאגט: כלומר לא חשיבי ליה אינש הנך איגרתא דעבדי עלייהו - די מענטשן קומען בריוו פון אומעטום, האבן שוין נישט געקוקט. דאס איז נישט גענוג חשוב אז עס וועט אוועקנעמען די חשש.

אמר רבא: רבא איז דוחה דעם. ער ברענגט א ראיה: השתא דחומצא דפסחא ויום הכיפורים - ס'איז אן איסור כרת - סמיכינן אדיסקי, פארלאזן זיך אויף בריוו. ווי מיר ברענגען גמרא סנהדרין דף י"א - ווען מען האט מעבר געווען א שנה, פלעגן שיקן בריוו צו מאכן צוויי אדרים.

ה. שמא יקרע סדינו בתוך שלש - תעשה ולא מן העשוי

אלא אמר רבא: שמא יקרע סדינו בתוך שלש ויתפרנו. דהיינו: עס וועט זיך צערייסן זיין סדין בתוך שלוש אצבעות סמוך לשפת הבגד - דארטן איז דער פלאץ ווו מ'לייגט די ציצית. דער פלאץ ווו מ'לייגט די ציצית אין די כנף הבגד - כנף הבגד איז א שיעור ג' אצבעות סמוך לשפת הבגד.

כנף הבגד מיינט די חלק וואס שטעקט זיך ארויס פונעם בגד, די עק פונעם בגד. אבער אין חז"ל אלעס ווערט אריינגעלייגט אזוי ווי א שיעור. דער שיעור איז ג' אצבעות - אפילו א בגד וואס ציצית דארף לכתחילה.

דער ענין פון תעשה ולא מן העשוי

וואס איז "ומה עביד"? ער גייט תופר זיין. נאכדעם איז דא א חשש: פון די תפירה בלייבט איבער פון די פשתן אליין - ס'הענגט אראפ פרינדזשעס, ארידזשינעלי פון די תפירה. ער וועט נוצן די פרינדזשעס פאר די ציצית, פאר די חוטי פשתן, און יעצט ארויפלייגן די תכלת.

וואס איז די פראבלעם? פראבלעם איז אז תכלת קען זיך נישט יוצא זיין אין ציצית. פארוואס? ווייל די חוטי פשתן זענען געווען תעשה ולא מן העשוי. דהיינו: די חוט פשתן זענען נישט ארויפגעלייגט געווארן לשם מצוות ציצית - ס'איז גענייט צו צוזאמנייען די בגד.

אפילו נאכדעם וואס מען טוט אן אנדערע פעולה וואס ס'מאכט די מצווה - דהיינו מען זאגט אז מ'מייחד די חוט לשם מצוות ציצית און ער גייט מוסיף זיין אויף דעם חוט תכלת - איז עס פסול. ווייל די מצווה איז שוין געטון געווארן באופני פסול. ס'פעלט די עשייה. און מען קען נישט מתקן זיין די עשייה, נאר מען מאכט א נייע עשייה מחדש.

ממילא: די חכמים חושש געווען אולי מ'גייט זיך באנוצן מיט די חוט התפירה פאר די מצוות ציצית. דעמאלטס איז דאס ציצית פסול, און דער לובש איז עובר אויף דעם איסור פון כלאיים - ווייל תכלת ליגט אויף א בגד פשתן, וואס די תורה האט נישט מתיר געווען נאר אויב ס'איז מקיים מצוות ציצית.

דערוועגן האבן זיי געאסר'ט צו לייגן ציצית אויף א סדין. אזוי רש"י מסביר די גמרא.

ו. כללי הערות וועגן תעשה ולא מן העשוי

די סוגיא פון תעשה ולא מן העשוי איז א סוגיא אין מסכת סוכה. דארט ביי סוכה רעדט מען פון תעשה ולא מן העשוי - א טיפיקעלע דוגמה: א מענטש גייט אין א ריזיגע שייף פון טוויע, ער מאכט א דאך, א לאך דארט, און דעמאלטס האסטו דיך צו קושר זיין - די סוכה איז געווארן, אבער ס'איז נישט קיין עשייה סוכה. תעשה ולא מן העשוי.

א וויכטיגע נקודה: אין די גמרא אין מסכת סוכה, די גמרא דאנצט ביי לולב צי נישט, ביי תעשה ולא מן העשוי - די גמרא פארשטייט עס נישט אלס אלגעמיינער דין איבעראל. דא ביי ציצית זעט מען אז ס'איז שוין דא.

אמאל דארף מען פארשטיין: ס'איז נישט אייביג אז די כללים זענען באמת כללים וואס זיי קענען באמת מסביר זיין א מצוה. מ'טוט נישט אז עפעס ביי סוכה זאל זיין אזא דין, ביי ציצית זאל זיין אויכעט - ווייל ביי חז"ל: אמאל יא, אמאל ניין. מען קען נישט זאגן איבעראל דארף מען עשייה. ס'איז טיפיקעל חז"ל. מען דארף טראכטן יעדעס מאל לאקעלי.

דער חידוש: תעשה ולא מן העשוי ביי ציצית - מ'וויל מדגיש זיין די עשייה. אין א גאנצער נוסח מ'וויל די גברא'ס פארטיסיפעישאן אין די מצווה - נישט נאר אין די אונטן, נאר אפילו אין די מאכן די ציצית. מ'וויל דעם מענטשס זאך. ס'איז שוין באלד צוריק צו חובת גברא חובת חפצא. איך זעה דא א שטארקע הרחבה צו דעם חובת גברא פון ציצית.

ז. פון וואנעט קומט ציצית - היסטארישע פערספעקטיווע

דרך אגב, יעקב מילגראם אין זיין מאמר אויף ציצית - ער זאגט אז די רוימערס, די גריכן זיי זענען געגאנגען מיט א בגד פון ד' כנפות. ממש א טלית - ווי א טוניק. דו זעהסט די פיקטשערס פון אריסטאטאל, פון סאקראטעס - ממש ד' כנפות. דאס איז אזוי געגאנגען די תנאים און אמוראים אין ארץ ישראל - מיט אן עטיפה פון א טלית א גאנצן צייט.

אבער ער זאגט: ווען דו קוקסט די עגיפטן - דער בגד איז געווען עגול, אזוי ווי רש"י מסביר אויף די מעיל. ס'איז נישט געווען א טוניק. וויאזוי האסטו דארט ד' כנפות?

יעקב מילגראם זאגט צוויי מהלכים: (א) ד' כנפות איז טאקע פשוט דער חוט הששי - פרינדזשעס וואס בלייבן איבער. דאס איז טאקע ווי די עטיאפישע אידן - זייער ציצית איז די אריזשינעלע פרינדזשעס פון דעם בגד. (ב) סקאלפינג - וואס מען מאכט ביי די עק פון די בגד, שניידן, מאכן אזוי ווי פליגלען - ווייל זיי האבן געמאכט אזא דיזיין שעיפ.

(הערה: תכלת איז א עקסטרא, א שיינע מעלייק ארום דער ציצית. ביי עטיאפישע אידן זעט מען דאס.)

ח. כסות לילה - דריי שיטות

שרא רב זירא לסדינא. רב זירא האט אויפגעבינדן די ציצית פון זיין סדין - לחומרא, מען זאל נישט לייגן קיין ציצית אין סדין של פשתן. נאכדעם ברענגט די גמרא נאך א טעם:

רב זירא אמר: גזירה נמי משום כסות לילה. ווייל לחומרא: ער וועט זיך מתכסה זיין מיט א סדין ביי נאכט, וואס איז נישט קיין זמן פון ציצית. ממילא בזה איז ער עובר אויף איסור כלאים.

רש"י: שמא יתכסה בלילה דפטור מציצית, שנאמר וראיתם אותו וזכרתם - דרשינן פרט לכסות לילה, ונמצא נהנה מכלאים שלא בשעת מצוה.

שיטה א': שיטת הרמב"ם - תלוי בזמן

דער רמב"ם האלט עס איז תלוי אינעם צד הזמן. א טלית ביי טאג איז מחייב, אפילו ס'איז א כסות המיוחדת ללילה. א טלית ביי נאכט איז פטור, אפילו ס'איז א סוט וואס דו טוסט אן מיט'ן טאג. ס'האט נישט קיין טעם - עס איז אלטס תלוי דער זמן.

שיטה ב': שיטת רבינו תם - תלוי בכסות

שיטת רבינו תם (ברענגט תוספות) איז אז ס'איז נישט תלוי מיט דעם זמן הלבישה. ס'איז תלוי מיט די כסות - וואס די זאך איז מיוחד. א כסות המיוחדת ליום איז מחייב אפילו דו טוסט עס אן ביי נאכט. א כסות המיוחדת ללילה (א פיזשאמע) איז פטור אפילו לובש ביום. דאס האלט דער רא"ש אין סימן א'.

רבינו תם זאגט פארוואס ער לערנט אזוי: ער איז מדייק פון די גמרא. די גמרא זאגט "גזירה כסות לילה" - נישט "גזירה שמא ילבש בלילה". משמע ס'איז תלוי מיט די כסות.

שיטה ג': שיטת הר"ן - ביידע פטורים

די דריטע אפציע, מרומז אין תוספות און אין רא"ש סימן א': ביידע פטורים. ביי נאכט איז ער וודאי פטור פון ציצית ווייל לילה לאו זמן ציצית - אפילו ער טוט אן א כסות יום. און אויב ער טוט אן א כסות לילה איז ער פטור אפילו ביי טאג. דאס איז שיטת הר"ן אין קידושין דף י"ד עמוד ב'.

דער קרן אורה טענה'ט אז דאס איז טאקע פשט אין שיטת רש"י. רש"י אין שבת זאגט דעם כסות, רש"י ביי אונז זאגט דעם זמן - ווייל רש"י האלט ביידע טעמים.

ט. מצוות עשה שהזמן גרמא און פטור נשים

דף מ"ג זאגט: אויב לילה לאו זמן ציצית - זענען פרויען פטור, ווייל ס'איז א מצוות עשה שהזמן גרמא וואס איז נישט נוהג ביי נאכט.

קשיא לויט שיטת הרא"ש: לויט דער רא"ש וואס טוט מיט די בגד - א פיזשאמע איז מען פטור ביי טאג. ס'האט גארנישט צו טון מיט דעם זמן! ולכאורה איז זייער שווער צו פארשטיין פארוואס ס'איז א מצוות עשה שהזמן גרמא. כסות יום איז חייב ביי נאכט אויכעט, כסות לילה איז פטור ביי טאג אויכעט.

דער רא"ש'ס חידוש: אפילו בעצם דער פטור איז נישט קיין פטור זמן - אבער אויב דער פטור איז א פטור וואס איז נהווה מחמת זמן, גייט עס אויך אריין אין דעם כלל פון מצוות עשה שהזמן גרמא.

כלליות פון כללים

א וויכטיגע נקודה: ווען מ'זאגט א כלל - מצוות עשה שהזמן גרמא פרויען פטורות - דארף מען פארשטיין אז דער כלל איז א שפעטערדיגע זאך. ס'קען זיין אז יעדע מצוה האט א לאקאלער הסבר. און שפעטער פון די אלע זאכן צוזאמען שטעלט זיך אוועק א כלל. אבער דער כלל קען נישט זיין די זאך - דער כלל איז נישט מער ווי א כלל צו קענען געדענקען, צו קענען מסדר זיין.

ווייל אפילו ס'איז דא דער כלל, זאגן חז"ל אז עס זענען דא יוצא מן הכלל. דער כלל איז נישט אזא טייט כלל. מ'האט עקזעמינט יעדע מצוה און געזאגט: וואס, פארוואס האלטן זיי יא דאס?

(הערה: שוין געזען אמאל גערעדט פון יעקב בן אנטולי פון פראוואנס אינעם מלמד התלמידים - וואס פרויען זענען פטור ווייל א מענטש וואס איז משועבד פאר א צווייטן האט נישט קיין פרייע צייט. דעם חודש הזה לכם - די ערשטע מצוה. דאס איז אבודרהם'ס איידיע.)

י. טלית של עור - בגד פון לעדער

אמר רבא: היא של בגד וכנפיה של עור - מחויב בציצית. היא של עור וכנפיה של בגד - פטורה. מאי טעמא? עיקר בגד בעינן. די ציצית ווערט נקבע לויט דעם עיקר הבגד.

רב אחאי איז חולק - ער גייט בתר כנפיה: אפילו אויב די עיקר בגד איז געמאכט פון עור, אויב די כנפיה איז פון בגד - מחויב בציצית.

פארוואס איז טלית של עור פטור?

זאגט דער לבוש אין סימן י"ד סעיף ד': א חיוב בציצית איז נאר אויף א דבר הנקרא בגד. הכתוב אומר: ועשו להם ציצית על כנפי בגדיהם. בגד איז כל דבר הנארג באריגה. מלבוש של עור ווערט נישט גערופן בגד - איז נישט קיין חיוב בציצית.

דער רמב"ם זאגט מפורש אין פירוש המשניות (כלים פרק י"ז משנה א') אז אין בו אריגה. אן עור איז נישט טמא ווייל עס איז נישט קיין אריג.

ר' משה פיינשטיין'ס נפקא מינה

ר' משה פיינשטיין (אגרות משה או"ח חלק ב' סימן א') זאגט: וויפיל ס'שייך צו מאכן דעם בגד אן אריגה - אפילו מ'מאכט אן אריגה, קומט עס נישט צו די חשיבות פונעם אריגה.

נפקא מינה להלכה: בגדים פון ניילאן זאגט ר' משה זענען פטור פון ציצית - ווייל מ'קען מאכן דעם בגד אן קיין אריגה. אפילו מען מאכט אן אריגה פון דעם - ס'איז נישט קיין חשיבות פון אריג.

יא. הטיל לבעלת שלש והשלימה לארבע

אמר רב שחורא אמר רב הונא: הטיל לבעלת שלש והשלימה לארבע - פסול, משום תעשה ולא מן העשוי.

חסידים הראשונים

חסידים הראשונים זענען געווען זריזים במצוה. ווען זיי האבן געוועבט דעם טלית, כיון שארג בו שלוש אצבעות (דאס איז א מינימום שיעור פונעם בגד) - היו מטילין בו תכלת. כאטש בשעת דער בגד איז נאך פטור פונעם מצות ציצית (ווייל ס'איז נישט דער מינימום שיעור צו מכסה זיין ראשו ורובו של קטן) - אף על פי כן, נאכדעם מ'ציהט אן די אריגה פון דעם בגד, האבן מיר נישט געזאגט אז ס'פוסל'ט תעשה ולא מן העשוי.

פארוואס? ווייל דוקא ווען דו לייגסט ציצית אויף א בגד וואס איז נישט מחויב בציצית - דאס פוסל'ט. אבער דא - מ'האט עס געלייגט ווען ס'איז נאך אין פראצעס.

הטיל למטלת - בל תוסיף

אמר רב זירא: הטיל למטלת כשרה - מ'זאגט נישט תעשה ולא מן העשוי. אבער ביי הטיל לבעלת שלש פרעגט מען: פארוואס איז דאס אנדערש? ענטפערט רבא: בל תוסיף קא עביד. ווען ער לייגט די ציצית אויף א בגד מיט נאר שלש כנפות, איז ער עובר אויף בל תוסיף (מער ווי פיר ציצית).

א גרויסער חידוש: עובר דברי תורה - א מעשה איז נישט נחשב מעשה. ווייל ס'איז געקומען אויף אן אופן פון איסור, איז ס'אזוי ווי ער קען נישט געלייגט גארנישט. ממילא: נישט דא קיין פסול מן העשוי.

מתקיף לה רב פפא: פונדאנעט ווייסטו אז דער מענטש האט געמיינט מוסיף צו זיין? דילמא לבטולי קא מכוין - אפשר האט ער געמיינט צו קענסלען די פריערדיגע ציצית. ממילא בל תוסיף ליכא, און ס'איז צוריק שווער תעשה ולא מן העשוי.

יב. התכלת אינה מעכבת את הלבן - היתר כלאים בטלית פטורה

אמר רב זירא אמר רב מתנא אמר שמואל: התכלת אינה מעכבת את הלבן, ואפילו בטלית פטורה.

"מאי טלית פטורה?" וואס הייסט א פטורה'דיגע טלית? אילימא דלית בה שיעורא - נישט, ווייל ביי כלאים איז נישט קיין שיעור. אמר רב נחמן בר יצחק: מיינט נישט א טלית אן שיעור. מיינט היתר למטולות - א טלית וואס האט שוין ציצית, און ער צוגעלייגט נאך חוטים אויף דעם כנף. אפילו דאס - נישט דא קיין איסור כלאים.

דער חידוש: וויבאלד אויב ער וועט אפשניידן די אנדערע ציצית, וועלן מתקיים זיין מצות ציצית מיט די חוטים - ממילא ליגן זיי בכלל דעם היתר כלאים בציצית.

יג. שיטת רבינו תם - כלאים בציצית מותר אפילו שלא במקום מצוה

תוספות ברענגט בשם רבינו תם אז ס'וועט נתחדש: כלאים בציצית, וואס די תורה האט מתיר געווען, איז נישט נאר מיט א מקום וואו מ'מקיים מצות ציצית. נאר אפילו וואו מען איז נישט מקיים מצות ציצית - איז דא א היתר כלאים בציצית.

דריי דוגמאות וואו ס'איז נישט קיין קיום מצוה:

(א) ציצית בלילה - אפילו לילה לאו זמן ציצית, נאך אלץ מעג מען אנטון כלאים בציצית.

(ב) טלית שאולה - אין דף מ"ד עמוד א', טלית שאולה פטור מן הציצית. נאך אלץ נישט קיין כלאים.

(ג) נשים - נשים זענען פטורות פון מצוות ציצית, אבער זיי מעגן טון און נישט קיין פראבלעם פון כלאים.

דער יסוד: לכאורה דער יסוד הדין פון כלאים בציצית איז עשה דוחה לא תעשה. אבער רבינו תם זעט אויס אז דער היתר פון ציצית איז נישט תלוי מיט עשה דוחה לא תעשה - נאר ס'איז א סמיכה, ממילא הותרה - דא א היתר לגמרי.

רבינו תם'ס תירוץ אויף כסות לילה: פארוואס האבן חז"ל גוזר געווען גזירה משום כסות לילה, אויב כלאים בציצית איז בכלל מותר? ענטפערט רבינו תם: די גמרא רעדט אויף כסות המיוחד ללילה (פיזשאמעס) - דאס איז פטור אפילו ביום. ביי לילה מיט א כסות יום - בעצם הציצית יא, נאר יעצט שפילט נישט קיין צייט. דער זמן איז עקסטרענאל פון די זאך. משא"כ א פיזשאמעס איז בעצם הכסות - דאס האט אויך נישט קיין קשיא.

אבער דער רמב"ם האלט נישט אזוי - ער האלט עס איז א פשוט'ער חילוק פון טאג ביז ביינאכט.

יד. שיעור טלית - קטן מתכסה בו ראשו ורובו

דער שיעור פון א טלית: טלית שהקטן מתכסה בו ראשו ורובו - א קטן (גיל חינוך) מתכסה בו ראשו ורובו, וגדול יוצא בה דרך עראי. דאס זענען צוויי תנאים.

צוויי דינים

(א) שם בגד - דער שם בגד ווערט נקבע לויט דעם אז א קטן מתכסה בו ראשו ורובו. דאס איז דער שיעור פונעם בגד.

(ב) שם לבישה - חוץ דעם שם בגד, דארף מען האבן א חשיבות פון א לבישה פונעם בגד. דאס ווערט נקבע אויב ס'איז יוצא בו עראי. דער צווייטער שיעור ווערט נקבע סוביעקטיוו מיט יעדן מענטש.

אינעם רמב"ם און שלחן ערוך ווערט נישט געברענגט בכלל דעם דין פון גדול יוצא בו עראי. דער רמ"א ברענגט דאס ארויף אינעם סימן ט"ז. טייטש אויס אז דער רמב"ם האלט אז דאס איז נישט א חלק פון דער גמרא - דער שם בגד ווערט נקבע לויט קטן מתכסה בו ראשו ורובו, און די גמרא האט צוגעלייגט דעם ענין פון גדול יוצא בו עראי אלס הסבר צו דעם שיעור, אבער ס'איז נישט געווארן קיין תנאי בפרט.

טו. טלית כפולה

תנו רבנן: טלית כפולה חייבת בציצית. האסט געהאט א לאנגער טלית ווי צוויי טליתים, האסט עס געקאפלט. רבי שמעון פוטר - ער האלט ס'הייסט נישט קיין כנף.

ושווים: אויב כפלה ותפרה - יעדער מודה שחייבת. די גמרא פרעגט: תפרה פשיטא! ענטפערט: לצידא דנקט בסיכה - ס'איז נישט ממש א תפירה, נאר אנגעהאקט מיט סיכה (סעיפטי פינס).

מעשה: רב הונא בר חיננא איקלע לבי רב נחמן. חזייה דהוה מכסי טליתיה כפילה ורמי ליה ציצית אלאו כפילה. ער האט אים געזאגט אז ס'איז נישט ריכטיג. אמר ליה רבא: דלאו אינה קונאפא - מ'לייגט נישט קיין ציצית פון דעם פלאץ. רב הונא האט מקבל געווען און אנגעטון אן אנדערע טלית.

טז. חובת גברא צי חובת טלית

אמר ליה: מי סברת חובת גברא היא? חובת טלית היא! מיינסטו אז ציצית איז געזאגט געווארן נאר אויפ'ן מענטש? ניין - ציצית איז חובת טלית! ממילא אפילו דו האסט צען בגדים אין דיין שאנק, דארפסטו לייגן אין יעדן ציצית.

ראיה פון חסידים הראשונים

לימא מסייע ליה: חסידים הראשונים כיון שארג בו שלוש אצבעות - היו מטילין בו תכלת. ראיה אז ציצית איז חובת הבגד - ווייל זיי האבן שוין דא ציצית געלייגט נאך אפילו פאר ס'איז גאר בכלל לבוש.

ענטפערט די גמרא: ושמא חסידים מחמרי אנפשייהו - ס'איז נישט קיין ראיה.

פליגי רב הונא ורב חסדא

דער חילוק צווישן חובת גברא און חובת טלית: רב הונא ורב חסדא קריגין זיך אויף דעם.

יז. מעשה המלאך מיט רב קטינא

אשכחיה מלאכא לרב קטינא דמיכסי סדינא - א מלאך האט געטראפן רב קטינא וואס איז געווען מכוסה מיט א סדין של פשתן, אן ציצית. (רב קטינא האט נישט געלייגט ציצית אויף סדין של פשתן - אדרבה, א גזירה משום כסות לילה.)

אמר ליה המלאך: קטינא, קטינא! סדינא בקייטא וסרבלא בסיתוא - מאי תהא עליה מצוות ציצית? אין זומער טוסטו אן א סדין (קאטנע) וואס קען נישט האבן ציצית, אין ווינטער טוסטו אן א פעלץ וואס האט נישט קיין ד' כנפות - וואס וועט זיין מיט מצוות ציצית?

אמר ליה רב קטינא: ענישינן אויף מצוות עשה? (רש"י: אודאי ענשין - שאנו מחייבין ללבוש טלית המחויב.)

ענטפערט דער מלאך: בזמן דאיכא ריתחא - ענשינן.

וואס לערנט מען פון דעם מעשה?

אי אמרת בשלמא חובת גברא - פארשטיי איך. דער מחוייב. אבער אי אמרת חובת טלית - ער דארף עס גיין קויפן א טלית! מיינט ס'איז חובת גברא!

אלא, זאגט די גמרא, דער מלאך צו רב קטינא: טצדקי למפטר נפשך מציצית - דו טוסט תחבולות צו פטור'ן זיך פון ציצית! רש"י: טצדקי = תבקש תחבולות לפטר אתכם מציצית.

א מהלך אויף "מלאך" אין די גמרא

דניאל בויארין און אנדערע טענה'ן אז ווען די גמרא זאגט דעם מין מעשה'ס מיט א מלאך - בעצם ס'א קאוד אויף זאכן וואס קומען נישט פון מקורות ההלכה. ס'איז אנדערע תחום - ס'איז נישט הלכה'דיגע מקורות, ס'איז נישט אינפלואענסד ביי הלכה'דיגע סורסעס. א סאך מאל וועט די גמרא וועלן ארומברענגען געוויסע איידיעס וואס ארידזשינעיטעד פון אנדערע מקורות - אאוטסייד סורסעס - און קען זיין נוצן די שפראך "מלאך".

יח. כלי קופסא חייבין בציצית

אמר רב טובי בר רב קיסנא משמיה דשמואל: כלי קופסא חייבין בציצית. ווייל ער האלט אז ציצית איז חובת חפצא.

סוף השיעור

מיוסד על שיעור קול הלשון - א וועלט פון אידישקייט