שיעור אין מצות ציצית — מג ע״ב – מד

שיעור אין מצות ציצית

מבוסס אויפן דף מ"ג ע"ב — דף מ"ד

בסיעתא דשמיא

תוכן הענינים

א. הקדמה — דאס לערנען דף מ"ג ע"ב — דף מ"ד

ב. דאס מעשה פון ציצית — ספרי במדבר פיסקא קט"ו

ג. פארגלייך צווישן יידישע און קריסטלעכע תפיסה פון תשובה

ד. ווען א משל ווערט גענומען ליטעראל — ד"ר זאב הארוי

ה. שורשן פונעם מדרש — יוסף הצדיק, אדם הראשון, משלי

ו. ביטי גאפפא של רומי — אנאליז

ז. תשובת ר' משה פיינשטיין — פרויען מיט ציצית

א. טעם המצוות — מוטיוואציע

ב. מצוות וואס פרויען זענען נישט מחוייב

ג. דרגת הקדושה פון פרויען

ח. תרגום יונתן ואנדערע ראשונים

ט. היסטארישע אנטוויקלונג — פרויען נעמען אויף מצוות עשה שהזמן גרמא

י. מחלוקת הראשונים — רמב"ם, רבנו תם, רמב"ן

יא. שאלת הברכה

יב. ייטב לב — שאלת הדחק

יג. מהרי"ל ומרת ברונא

א. הקדמה

מ'האט לערנען בסיעתא דשמיא דף מ"ג עמוד ב' און דף מ"ד, וועגן נושא מצות ציצית. פאר מ'גייט ממשיך זיין, ווערן ארויסגעבראכט עטלעכע נקודות וואס זענען צאמגעקומען פון דער שמועס. ס'איז שוין אמאל גערעדט געווארן אויף דעם נושא, אבער עס ווערן דאָ צוגעגעבן נייע דימענסיעס מיט שיינע חקירות.

ב. דאס מעשה פון ציצית — ספרי במדבר פיסקא קט"ו

דאס מעשה וואס ווערט אנגעגעבן איז פון ספרי במדבר פיסקא קט"ו — דאס מעשה וועגן די מצוה פון ציצית. ס'איז שוין אמאל גערעדט מיט דעם עולם, אבער עס ווערן דאָ צוגעגעבן נייע שכבות פון ענין.

דאס מעשה לויט ספרי (נוסח)

לויטן נוסח הספרי, זענען דא אַכט מצוות קעגן די שמונה קצוות פון ציצית. לויטן נוסח הבבלי זענען דא זיבן מצוות קעגן דעם סוף.

אין בייִדע נוסחאות ווערט דערמאנט דאס ענין פון חלזון: "עולה אחת לשבעים שנה לפיכך דמיו יקרין" — דאס ביסטו זענט ביי ביידע נוסחאות מיטן וואָרט "ים", ביי די מעשה פון זונה וביי חלזון.

קאנטראסטן אין דעם מעשה

א. זונה קעגן חלזון — ביידע שייך צום ים

ב. דאס קאָנטראסט פון קאלירן — כחול פון תכלת קעגן כסף

ג. דאס ווייל אין שניט — שמונה/זיבן קצוות קעגן שמונה/זיבן מצוות

עיקר המעסעדזש

דאס הויפּט-מעסעדזש פונעם מעשה איז: דער בחור איז שיר-שיר פארפירט געוואָרן, אבער דורך די ציצית האט ער זיך כאפּן לאָזן. אן אלגעמיינע פּוינט: א מענטש מיינט ער גייט באקומן שכר נאכן טאן מצוות אין אן אנדערע וועלט, אבער עס ווייזט זיך אז מ'קען אלעס אראפּברענגן אין דעם ווייניקסטן מאמענט. דאס איז א מורא'דיגע מעסעדזש.

ג. פארגלייך — יידישע תפיסה קעגן קריסטלעכע תעאלאגיע

דאס ווערט אנגעלייגט לויטן מאמר פון ד"ר עידו חברוני: "זונה וליסטים בבית המדרש" — א זייער שיינעם מאמר וואס לייגט אויף דאס מעשה.

קריסטלעכע טעאלאגיע

לויטן קריסטלעכן קוק, איז קיין מענטש נישט נקי פון חטא. יעדער מענטש איז א "סינאר" — אפילו פון דער לידה איז מען שוין אין "חטא הקדמון". דאס זיכרון פון עבר-זינד באגלייט א מענטשן גאנצע לעבן ווי א שאטן. דער מענטש אליין קען זיך נישט אויסלייזן — נאר דורך גרויסע אמונה. דורכן גמורן חורבן פון זיין פארגאנגענהייט קען ער ערשט עפּעס א ביסל ארויסזעהן.

יידישע תפיסה

חז"ל ווילן זאגן: יעדער מענטש קען זינדיגן — אפילו א בחור אין ישיבה. אבער יעדער מענטש האט אויך די כח פון תיקון. א מענטש זינדיגט נישט ווייל ער איז פון נאטור שלעכט. א מענטש מאכט מיסטייקס, אבער ער האט די כח אליין פאַרצוריכטן.

ווען מ'קוקט אויף א מענטש מיט חרטה, קוקט מען אים נישט אן ווי א מסוכנדיקע בריאה. אדרבה — מ'גיט אים דעם מקום צו טרעפן זיין פּלאץ.

דאס קאנצעפּט פון "קאנטינואאציע"

אין קריסטנטום: דער וועג פון קאנווערזשן מיינט אויסמעקן דאס עבר. אמאל, ווען עס איז אזוי שלעכט, מוז מען פאַרשפּארט זיין, מובדל פון גזלנות.

אין יהדות: דא איז א אנדערע פאסיביליטי — קאנטינואאציע. די זונה וואס ווערט מגייר דארף נישט איבערלאזן אלעס. זי גייט אריין אין בית המדרש מיט די מצוות. וואס זי האט גאטאן ווען זי איז א זונה, ווערט יעצט א מצווה. דאס מיינט: דאס בעל תשובה דארף נישט אפּזאגן זיין פאסט — ער דארף ס'קענען פאַרבינדן.

ד. ווען א משל ווערט גענומען ליטעראל — ד"ר זאב הארוי

ד"ר זאב הארוי האט גע-שריבן א שיינעם מאמר אויף דעם נושא. א ציענטראלע נקודה:

דאס פּרינציפּ פון ליטעראלישן פּשט

"When a metaphor is taken literally, people often do so out of dimwittedness [טיפשות]. But sometimes it's out of art."

מ'מיינט: ווען א מענטש נעמט א מעטאפאר ממש כּפּשוטו, איז עס סאך מאל ארויס פון טיפשות. אבער — ס'קען אויך זיין ארויס פון קונסט, פון ג'יניאַליטעט.

פּשוט פּשט אין פּסוקי ציצית

ד"ר הארוי ווייסט אויף פּרשת ציצית. דאָרט שטייט: "ולא תתורו אחרי לבבכם ואחרי עיניכם אשר אתם זונים אחריהם".

דאָס וואָרט "זונים" אין דעם פּסוק איז אן אָביינדיגע מעטאפאר וואָס ווערט באניצט אין תורה סאך מאל צו מיינן: סטייה פון דעם ריכטיגן וועג. מ'קען עס זען אין:

— שמות ל"ד, ט"ו-ט"ז

— ויקרא י"ז, ז'

— ויקרא כ', ה'-ו'

— דברים ל"א, ו'

— שופטים ב', י"ז; ח', כ"ז, ל"ג

חז"ל לייענען דעם פּסוק ליטעראל

כּאָמ'קוקט ווי חז"ל לייענען דעם פּסוק אין דאָס מעשה, זעט מען אז חז"ל נעמען דעם ליטעראלן מינינג. זיי זאגן: ציצית איז דא כּדי א מענטש זאל נישט גיין זיין זונה — ממש!

הארוי ברענגט ארויס: דאָס אנדערשטייטיגן פון מעטאפאָר אין ליטעראלן פּשט ראַטעוועט אמאל דאָס מעטאפאָר אליין. א טויטע מעטאפאָר, וואָס האָט פאָרלוירן זיין שטאַרקייט, קריגט נייע חיות ווען מ'שמידט עס אויף אַ קאָנקרעטישן מציאות.

"Far from it, indeed it paradoxically becomes even more a metaphor, more colorful. One may go further and say that an old weary metaphor has been infused with new blood. Or still further, that a dead trope has been resuscitated."

ד.ה. א ישנע מעטאפאר פון "גיין נאך אנדערע דרכים = זנות", וואס האט שוין פאַרלוירן זיין ביס, האט באקומן א נייע בליץ נייע חיות דורך חז"ל. דאס איז די אַרבעט פון חז"ל.

ה. שורשן פונעם מדרש — מקורות אין תנ"ך

א. יוסף הצדיק ואשת פוטיפר

דאס מעשה פון ציצית זיצט אויף דעם מעשה פון יוסף הצדיק. ס'ווערט דאס דאָ גע-קיין ביי ילקוט המכירי (אויף משלי קי"ו), ביי תורה שלמה (מענדל כאַשר, פרשת וישב). דאָרט שטייט: "שעלו שניהם ביושבי ארם על המיטה".

ס'איז שוין ביקאנט: בגד פון יוסף = ציצית. דאס אידעע איז שוין דא.

ב. אדם הראשון

דאס מעשה זיצט אויך אויף חטא אדם הראשון. וויינן ג-ט האָט אים געפרעגט: "מי הגיד לך כי עירם אתה?" — דאָס גאנצע ענין פון בושה, נאַקעטקייט, גן עדן. אין דעם מעשה פון ציצית: דאס בחור כאפט א קלאפ פון ציצית, שעמט זיך ווי אדם הראשון, ווערט ארויסגעווארפן — אויך ווי פון גן עדן.

ג. פרקים ז'—ט' אין משלי

א חוקר (בייטי גאפא שעל רומי / ד"ר האס דייטש) טענה'ט אז "ביטי גאפפא של רומי" — דאס לשון סגי נהור פאר דאס זונה — זיצט שורש-ארום אויפן פּסוק אין משלי פרק ט': "שלחה נערותיה תקרא על גפי מרומי קרת". ס'איז א פּלעי פון ווערטער: "גפי מרומי" → "גאפפא של רומי".

אין פרקים ז'—ט' לייגט משלי אויף ביידע קאָנטראסט-פרויען: אשת כסילות קעגן אשת חכמה. דאס מתח צווישן זיי איז דאס אייגענטלעכע ענין. ד.ה. דאס מדרש זיצט אויף א ברייטן ביבלישן ליטעראַרישן פּלאן.

ו. תשובת ר' משה פיינשטיין — פרויען מיט ציצית

מ'גייט יעצט צו דאס הלכה'ישן חלק פון דער שמועס. ר' משה פיינשטיין ז"ל האט א תשובה וועגן דעם נושא — פרויען וואס ווילן טאן מצות ציצית. זיין תשובה איז צעטיילט אין דריי חלקים.

ערשטער חלק — טעם המצוות

ר' משה רעדט זייער שטארק וועגן טעם המצוות. מ'דארף קומן צו דאס מצות מיטן ריכטיגן קוק.

צווייטר חלק — מצוות פרויען זענען נישט מחוייב

ר' משה מיטן א ביסל, ממתן אזעלכע מצוות. אבער ס'איז קלאר: אויב ס'איז א שוואכע אויסדרוק פון ווילן משנה זיין תוקף המצוות, איז דאס נישט דאס ענין. אדרבה — מ'קען זען אז ד'אויסדרוק מיינט: מקבל זיין מידת חסידות.

שיטת כל איש הוא לקיים אף המצוות שלא חייבתם התורה, ויש לה מצווה ושכר קיום מצוות אלו, וגם לשיטת התוספות רשות גם לברך... ויש רק בחשק נפשה לקיים מצווה אף שלא נצטווית.

דאס עיקר קריטעריאן: מ'דארף קוקן אויף דאס מוטיוואציע. ר' משה זאגט:

אבל אם מקיימת שאינה כוונה זו אלא מצד תרעומת על השם יתברך ותורתו, אין זה מעשה מצווה כלל ואדרבה מעשה איסור שהיא איסור הכפירה שחושבת שיש איזה חסרון בדיני התורה.

ד.ה. ר' משה'ס עיקר קריטעריאן אין דאס תשובה: ד'כּוונה. ר' משה איז זייער פלעקסיבל. ס'איז שווער צו מאכן קלאר וואס ד'שואל האט אים גענוי געפרעגט, אבער אין אַלע אמעריקאנישע שאלות קען מען זען: א זייער וויכטיגן קריטעריאן — ד'אינטענשאן פון דעם שואל.

דריטר חלק — דרגת הקדושה פון פרויען

ר' משה שרייבט זייער שיין: זאלן פרויען נישט מיינן אז ס'איז א שוואכערע דרגה. פארקערט — ר' משה זאגט אויך ביי זיך:

הנה איכא דחשיבי דקאי אינשי משום שנשים פחותות ממדרגת הקדושה מהאנשים. והנה הקדושה שווה לנשים. ובכל מקום שימצא ענין קדושה דישראל נאמרה גם לנשים. אך שכל מה שטעם השם יתברך שרצה להקל לנשים כדלעיל ולא מצד גריעות חס וחלילה.

ר' משה פארט אן: דהרבה מהנשים שהיו נביאות, ויש להן כל דיני נבואה כבאנשים. ובהרבה דברים השתבחו. וזה שנפטרו מלימוד תורה ומצוות עשה שהזמן גרמא — ס'איז א הקל, נישט א דרגה-ירידה.

ז. תרגום יונתן ואנדערע ראשונים

ר' משה פינדט ביז א מקור וואס קען פּרעזענטירן א פּראָבלעם: תרגום יונתן אויף "לא יהיה כלי גבר על אשה" (דברים כ"ב ה'):

לא יהיה גיליין דציצית ותפילין דהינון תיקוני גבר על איתתא.

ר' משה זאגט: דאס איז דאס איינציקסטע וואס ער טרעפט אז ס'קען זיין א פּראָבלעם — אבער ר' משה זאגט קלאר: תוספות האלט נישט אזוי. זיין פּסק איז ניין קיין פּסול.

ח. היסטארישע אנטוויקלונג — פרויען נעמען אויף מצות עשה שהזמן גרמא

ס'איז דא צוויי נקודות:

א. ד'טריקענע הלכה: מ'האט מקורות יא אדער נישט.

ב. דאס קאסטאם (מנהג): פון דעם צענטן-עלפטן יארהונדערט האט זיך אנגעהויבן א באוועגונג — פרויען האבן פאר זיך אליין אנגעהויבן צו טאן מצוות.

דאס עיקר וויכוח מחמת דאס: נישט "מעגן אדער נישט" — נאר "ווי אזוי מ'זאל ס'מאכן קיין סתירה צו הלכה?"

עדות פון ספר האסופות, סימן שפ"ח:

שמעתי נשים שמברכות ברוך אתה ה' אלקינו מלך העולם שקידשנו במצוותיו וציוונו לטבול לעצמו...

דאס ווייסט ארויס: פרויען האבן אליין אנגעהויבן מאכן ברכות. מ'קען אויך זען שו"ת מן השמים, טייל ב', סי' א', וואו ס'ווערט אנגעפרעגט וועגן נשים בענטשן. די אינישיאציע פון דאס גאנצע איז פון פרויען.

ט. מחלוקת הראשונים — רמב"ם, רבנו תם, רמב"ן

שיטת הרמב"ם

דאס רמב"ם האלט: א פרוי קען מקיים זיין דאס מצוה — ס'האט א שם מצוה. אבער א ברכה קען זי נישט מאכן, ווייל דאס רמב"ם האט א פּראָבלעם מיטן נוסח "וציוונו" — ס'קען נישט ריכטיג זאגן "ציוונו" ווען מ'איז נישט מצווה.

שיטת רבנו תם

רבנו תם (תוספות) איז מחדש: א פרוי מעג נישט נאר מקיים זיין דאס מצוה, זי קען אויך א ברכה מאכן. ווייל "וציוונו" גייט ארויף אויף די מענער, אבער זי שייכט זיך דעמאלטס אויך.

שיטת הרמב"ן

רמב"ן אין קידושין ל"א גייט נישט שטארק אין ד'פּראַגע פון ברכה. זיין עיקר פאקוס: ארויסצוהאבן אז ס'האט א שם מצוה. ווי ווייס מ'ס? ווייל:

שכל דרכיה דרכי נעם וכל נתיבותיה שלום.

דאס מיינט: די מצוות האבן אן אינהערענטן ווערט, א תועלת, ביי זיך. נישט נאר דאס מ'האט א ציווי. ד.ה. ד'פּרוי וואס טוט די מצוה קריגט עפּעס פאלבנדיגן.

דאס איז בעצם א פילאזאפישע מחלוקת: צי א מצוה איז א ווערט נאר ווייל מ'איז מצווה (שיטה וואס שטאמט פון גזירה), אדער האט ד'מצוה א טבעלעכן ווערט (שיטת דרכיה דרכי נעם — שיטת הרמב"ן ואנדערע).

אויף דאס ווייזט אויך ד"ר נחמן — דאס פּרינציפּ פון לשמוע בקולו ללכת בדרכיו:

— לשמוע בקולו = הער דאס ריזענינג, פארשטיי ד'תועלת

— ללכת בדרכיו = פאלג נאך

ביידע נקודות זענען נייטיג. אין דעם קאנטעקסט ברענגט ר' אלחנן וואסערמאן בשם מהר"ל: ביי יעדן מצוה זענען דא צוויי צדדים — עשות רצון השם, און ד'עצם תועלת פון ד'מצוה. פּאראלעל: ביי עבירה — ד'מרידה בהשם, פּלוס דאס עצם קילקול.

י. שאלת הברכה — ד'נוסח "וציוונו"

א גרויסע שאלה אין ד'ראשונים: ווען א פרוי מאכט א ברכה אויף א מצוה, וואס זי איז נישט מחוייב — ס'קען זיין א ברכה שאינה צריכה.

רמב"ם האלט: נישט קיין ברכה. רבנו תם: מ'מעג.

בנוגע ברכה שאינה צריכה: ווען א מענטש מיינט עס ערנסט, איז ס'נישט קיין ברכה שאינה צריכה. דאס ענין ליגט טיף אין ד'וויכוח פון ראשונים.

יא. ייטב לב — שאלת הדחק

ד'תשובת אבני צדק (ייטב לב) אין הלכות חנוכה, סי' רמ"ו, מסביר אויפן פּסק: ווי מ'קען זיך פאַרלאזן אויף רבנו תם. שרייבט ייטב לב:

נהגו הנשים לקיים מצוות עשה שהזמן גרמא לתקוע שופר וליטול לולב, ואם לא יברכו תהא להן חלישות הדעת.

ד.ה. פרויען וואס פירן זיך מיט א מצוה, קריגן א מורא'דיגן צער ווען זיי מאכן נישט קיין ברכה. דאס איז שעת הדחק:

כדאי רבנו תם לסמוך עליו בשעת הדחק.

אזוי ווי מ'זאגט "כדאי ר' שמעון לסמוך עליו בשעת הדחק" — אזוי אויך: כדאי רבנו תם לסמוך בשעת הדחק. שעת הדחק ביים ייטב לב מיינט: פרויען פילן זיך אינקאמפארטאַבל, ווי ס'פעלט א יאַקע אין אידישקייט — דאס איז שעת הדחק. ס'איז א מורא'דיגע זאך.

יב. מהרי"ל ומרת ברונא

אין מנהגי מהרי"ל, הלכות ציצית ותפילין, שטייט:

ואמר המהרי"ל: לא נהירא בעיניו מה שיש נשים מכניסות עצמן לחיוב ציצית.

ס'איז אויך דארט אן אנעקדאט: ס'איז דא מרת ברונא, א שכנה פון מהרי"ל, וואס האט שכנה-ביים-שוין טראגן א טלית קטן. מ'האט דעם מהרי"ל געפרעגט: פארוואס ביסטו נישט מוחה?

חשש שמא אינה מקשיבה לי, ועל כן כהאי גוונא אמר: מוטב שלא יהיו שוגגין מיהו מזידין.

מ'קען זעהן אז ד'פּשטות פון מהרי"ל איז אז ס'איז איסור גמור. אבער דאס מעשה פון מרת ברונא איז א קלענערע אנעקדאט — ד'עיקר אנאליז ווערט ארויסגעבראכט אין זיין תשובה.

ס'איז אויך דא א מחקר: א היסטאריקער האט ארויסגעשיקט א בריוו פון מרת ברונא צום מהרי"ל. אין ד'פארשונג ווערט דיסקוטירט: מרת ברונא איז אויב נישט קיין פּרא-פעמיניסט — אבער אויב מ'קוקט ממש אריין אין מהרי"ל'ס תשובה, ווייזט זיך לכאורה פּונקט פארקערט. מ'וועט דאס ממשיך זיין אין קומענדיגן שיעור.

◆ ◆ ◆

יוממשך בשיעור הבא