מורה נבוכים ח״ב פרק מג — הופעת הסמל והמשל בנבואה

מורה נבוכים – חלק ב, פרק מג

הופעת הסמל והמשל בנבואה

לשון הרמב"ם מקורי • חסידיש-ייִדישע איבערזעצונג • הערות מפרשים

מפתח: □ לשון הרמב"ם (עברית מקורית) □ ייִדישע איבערזעצונג (N) הערות מפרשים

א. המשלים בנבואה והבנת משמעותם

§א – נביאים פלעגן מתנבא׳ן אין משלים

לשון הרמב"ם §א:

כבר ביארנו בחיבורינו (משנה תורה, יסודי התורה ז,ג; מו"נ הקדמות) שהנביאים מתנבאים לעתים במשלים. דהיינו שהנביא רואה דבר על דרך המשל,

א. נבואה הכוללת פתרון) ויש שפתרון המשל הזה מוסבר לו במראה הנבואה הזה עצמו,

א. חלום הכולל פתרון) כמו שאדם רואה חלום ומדמיין בחלומו זה שהוא התעורר וסיפר את החלום לאדם אחר והסביר לו את פתרונו – והכול חלום, והוא שמכנים "חלום שנפתר בתוך חלום" (בבלי ברכות נה,ב).

ב. חלום בלי פתרון בתוכו) וכן יש חלומות שפתרונם נודע לאחר ההתעוררות.

ייִדישע איבערזעצונג:

מיר האבן שוין אנגעוויזן אין אונזערע שריפטן (משנה תורה, יסוה"ת ז,ג; מו"נ הקדמות), אז נביאים פלעגן זיך מאל מתנבא׳ן אין משלים. ד.ה.: דער נביא זעט א ז"ך, אבי אויף דעם וועג פון א משל. (1)

א) מאל ווערט דאס פשר דערקלערט נאך אין דעם זעלבן מראה הנבואה גופא – ווי ביי מענטשן וואס חלומען: מאל מיינען זיי אין חלום גופא, אז זיי זיינען שוין אויפגעוואכן, ציילן דעם חלום צו אן אנדערן מענטש, וואס דערקלערט זיי דאס פשר – אבי דאס אלעס איז נאך אלץ דעם חלום גופא. דאס רופן חז"ל: "חלום שנפתר בתוך חלום" (ברכות נה,ב). (2)

ב) פאראן אויך חלומות, וואס זייער פשר ווערט ערשט קלאר נאך דעם וואקן.

§ב – ביישפילן: פשר אין דעם זעלבן מראה

לשון הרמב"ם §ב:

כך המשלים הנבואיים, יש שפתרונם מוסבר במראה הנבואה.

דוגמה א1) כמו שהתבאר בזכריה, שאמר לאחר שהקדים את המשלים ההם: "וַיָּשָׁב הַמַּלְאָךְ הַדֹּבֵר בִּי וַיְעִירֵנִי כְּאִישׁ אֲשֶׁר יֵעוֹר מִשְּׁנָתוֹ. וַיֹּאמֶר אֵלַי מָה אַתָּה רֹאֶה..." (זכריה ד,א ואילך), ואז פתר לו את המשל.

דוגמה א2) וכמו שהתבאר בדניאל, בדבריו: "דָּנִיֵּאל חֵלֶם חֲזָה וְחֶזְוֵי רֵאשֵׁהּ עַל מִשְׁכְּבֵהּ" (דניאל ז,א), ואז הזכיר את כל המשלים, וציין את צערו על שאין הוא יודע את פתרונם, עד ששאל את המלאך, והוא הודיע אותו את פתרונם במראה הזה עצמו, והם דבריו:

"קִרְבֵת עַל חַד מִן קָאֲמַיָּא... וַאֲמַר לִי וּפְשַׁר מִלַּיָּא יְהוֹדְעִנַּנִי" (שם,טז). וקרא לכל הפרשה הזאת "חזון" אחרי שאמר שהוא "חלם חזה", מכיוון שמלאך פתר לו אותו בחלום הנבואה, כמו שציין, והם דבריו לאחר מכן: "חָזוֹן נִרְאָה אֵלַי אֲנִי דָנִיֵּאל אַחֲרֵי הַנִּרְאָה אֵלַי בַּתְּחִלָּה" (שם ח,א). וזה ברור, כי "חזון" נגזר מן "חזה", ו"מראה" נגזר מן "ראה", ואין הבדל בין "במראה" או "במחזה" או "בחזון" – אין דרך שלישית מלבד שתי הדרכים: "בַּמַּרְאָה אֵלָיו אֶתְוַדָּע, בַּחֲלוֹם אֲדַבֶּר בּוֹ" (במדבר יב,ו), אלא שיש בכך דרגות כמו שיתבאר (ב,מה).

ייִדישע איבערזעצונג:

אזוי אויך ביי נבואה-משלים: מאל ווערט זייער פשר דערקלערט נאך אין מראה הנבואה. (3)

ביישפיל א1) – זכריה: נאכן שילדערן זיינע משלים: וַיָּשָׁב הַמַּלְאָךְ הַדֹּבֵר בִּי וַיְעִירֵנִי כְּאִישׁ אֲשֶׁר יֵעוֹר מִשְּׁנָתוֹ. וַיֹּאמֶר אֵלַי מָה אַתָּה רֹאֶה... (זכריה ד,א-ב) – האט ר׳ מלאך אים דאן פארקלערט דאס משל. (4)

ביישפיל א2) – דניאל: ערשט: דָּנִיֵּאל חֵלֶם חֲזָה וְחֶזְוֵי רֵאשֵׁהּ עַל מִשְׁכְּבֵהּ (דניאל ז,א). ר׳ שילדערט אלע משלים, דרוקט אויס זיין צאר, ביז ר׳ פרעגט ביים מלאך – וואס דערקלערט אים דאס פשר נאך אין דעם זעלבן חזון: קִרְבֵת עַל חַד מִן קָאֲמַיָּא... וַאֲמַר לִי וּפְשַׁר מִלַּיָּא יְהוֹדְעִנַּנִי (שם,טז). (5)

ר׳ דניאל רופט דאן דעם גאנצן ענין "חזון", כאטש ר׳ האט פריִ גאזגט "חֵלֶם חֲזָה" – ווייל דער מלאך האט אים פארקלערט נאך אין דעם זעלבן מראה. ווי ר׳ ציינט ווייטער: חָזוֹן נִרְאָה אֵלַי אֲנִי דָנִיֵּאל אַחֲרֵי הַנִּרְאָה אֵלַי בַּתְּחִלָּה (שם ח,א).

דאס איז קלאר: "חזון", "מחזה", "מראה" זיינען סינאנימען. ס׳זיינען נאר צוויי מינים ווי ה׳ רעדט צו א נביא: בַּמַּרְאָה אֵלָיו אֶתְוַדָּע, בַּחֲלוֹם אֲדַבֶּר בּוֹ (במדבר יב,ו) – מיט פארשידענע מדרגות (ב,מה).

§ג – נבואה-משלים וואס זייער פשר קומט ערשט נאך דעם וואקן

לשון הרמב"ם §ג:

וממשלי הנבואה יש משלים רבים שעניינם לא נפתר במראה הנבואה, אלא לאחר ההתעוררות יודע הנביא מה היתה הכוונה, כמו המקלות שלקח זכריה במראה הנבואה (זכריה יא,ז-יד).

ייִדישע איבערזעצונג:

פאראן אויך נבואה-משלים וואס זייער פשר ווערט ניט דערקלערט אין מראה הנבואה – נאר נאך דעם וואקן פארשטייט דער נביא וואס עס מיינט. א ביישפיל: די מקלות (שטעקנס) וואס זכריה האט גענומען אין מראה הנבואה (זכריה יא,ז-יד). (6)

ב. בנבואה – פעמים שם הסמל מצביע על הנמשל

§ד – ווען דעם ז"ך׳ס נאמן ווייזט אויף דעם נמשל

לשון הרמב"ם §ד:

ודע שכמו שהנביאים רואים דברים שהכוונה בהם היא משל, כמו נרות זכריה (שם ד,ב) והסוסים וההרים (שם ו,א-ח) ומגלת יחזקאל (יחזקאל ב,ח-ג,ג) וחומת אנך שראה עמוס (עמוס ז,ז-ט) והחיות שראה דניאל (דניאל ז-ח) וסיר נפוח שראה ירמיה (ירמיהו א,יג) ומשלים דומים לכך שכוונתם לחקות עניינים –

כך הם רואים גם דברים שהכוונה בהם היא למה ששמו של הדבר הנראה מסב אליו את תשומת הלב, מצד הגיזרון או רב-משמעיות המונח. וכאילו פעולת הכוח המדמה היא גילוי דבר בעל שם רב-משמעי שמאחת ממשמעויותיו נלמד על משמעות אחרת. וגם זה אחד ממיני ההמשלה.

ייִדישע איבערזעצונג:

מען זאל וויסן: ווי נביאים זעען זאכן וואס פארשטעלן ענינים – ווי זכריה׳ס נרות (ד,ב), זיינע פערד ובארג (ו,א-ח), יחזקאל׳ס מגלה (יחזקאל ב,ח-ג,ג), עמוס׳ס חומת אנך (עמוס ז,ז-ט), דניאל׳ס חיות (דניאל ז-ח), ירמי׳ס סיר נפוח (ירמיה א,יג) – (7)

– אזוי זעען נביאים אויך זאכן, וואס ווייזן ניט דורך דעם ז"ך גופא אויפן נמשל, נאר דורך דעם נאמן פון דעם ז"ך – אדער דורך גיזרון (= ווורצל-פארבינדונג), אדער דורך רב-משמעיות (= מערן באדייטונגען פון דעם זעלבן ווארט). ד.ה.: דאס "כח המדמה" פון דעם נביא ברענגט ארויס א ז"ך מיט א נאמן וואס האט מערן באדייטונגען, ואחת ממשמעויותיו ווייזט אויף אן אנדערן ענין. דאס איז אויך א מין המשלה. (8)

§ה – ביישפיל א: מקל שקד / ירמיה

לשון הרמב"ם §ה:

דוגמת דברי ירמיה "מַקֵּל שָׁקֵד" (ירמיהו א,יא), כשהכוונה היא ללמוד מרב-משמעיות "שקד", ועל כן אמר: "כִּי שֹׁקֵד אֲנִי עַל דְּבָרִי לַעֲשֹׂתוֹ" (שם,יב) – לא ממשמעות המקל ולא ממשמעות השקד.

ייִדישע איבערזעצונג:

א ביישפיל: ירמי׳ס מַקֵּל שָׁקֵד (ירמיה א,יא) – "א מאנדלבוים-שטעקן". ה׳ האט דאמיט ניט גאמיינט דעם שטעקן אדער דאס מאנדל – נאר דאס ווארט "שֹׁקֵד" (= וואכנדיק, היטנדיק): כִּי שֹׁקֵד אֲנִי עַל דְּבָרִי לַעֲשֹׂתוֹ (שם,יב). ה׳ ווייזט דא אויף דורך גיזרון-פארבינדונג פון "שקד" (= מאנדל) צו "שוקד" (= וואכנדיק). (9)

§ו – ביישפיל ב: כלוב קיץ / עמוס

לשון הרמב"ם §ו:

וכן ראיית עמוס "כְּלוּב קָיִץ" (עמוס ח,א) כדי ללמוד ממנו על תום התקופה, ועל כן אמר: "בָּא הַקֵּץ" (שם,ב).

ייִדישע איבערזעצונג:

א ווייטערן ביישפיל: עמוס׳ס כְּלוּב קָיִץ (עמוס ח,א) – "א קארב מיט זומערפרוכטן". ה׳ ווייזט דערמיט אויף דאס "קֵץ" (= עק, סוף) פון א תקופה: בָּא הַקֵּץ (שם,ב) – ניט דורך דאס קארב אדער דאס פרוכט, נאר דורך קלאנג-ענלעכקייט פון "קיץ" (= זומער) מיט "קץ" (= עק). (10)

§ז – נאך מחודשטדיקר: אנדייטונג דורך פארטויש-אותיות

לשון הרמב"ם §ז:

מופלא יותר מזה הוא כשההערה היא על ידי מונח שאותיותיו הן אותיות מונח אחר בשינוי הסדר, אף על פי שאין גיזרון בין שני המונחים ולא שיתוף משמעות ביניהם. כמו שאתה מוצא במשלי זכריה כשלקח את שני המקלות לרעות את הצאן במראה הנבואה, ושקרא לאחד "נֹעַם" ולשני "חֹבְלִים" (זכריה יא,ז).

והכוונה במשל הזה היא שהאומה בתחילת מצבה היתה בנועם ה׳, והוא שהנהיגהּ והדריכהּ, והיא שמחה בציות לה׳ והתענגה על כך, והיתה רצויה לפני ה׳ והוא אהב אותה, כמו שנאמר: "אֶת ה׳ הֶאֱמַרְתָּ הַיּוֹם" (דברים כו,יז), "וַה׳ הֶאֱמִירְךָ הַיּוֹם לִהְיוֹת לוֹ לְעַם סְגֻלָּה" (שם,יח). ומנהיגהּ ומיישירהּ אז היו משה והנביאים שאחריו.

אחר כך השתנה מצבה עד שמאסה בציות לה׳, ועל כן ה׳ מאס בה, ועשה את מנהיגיה חובלים, כירבעם ומנשה. ודבר זה לפי הגיזרון, כי "חובלים" הוא מן "מְחַבְּלִים כְּרָמִים" (שיר השירים ב,טו). ועוד למד מכך, כלומר מן הכינוי "חובלים", על כך שמאסו בתורה ומאס ה׳ בהם; ודבר זה אינו נגזר מ"חובלים" אלא בהחלפת סדר החי"ת והבי"ת והלמ"ד, ועל כן אמר במשמעות המיאוס והגועל במשל הזה: "וַתִּקְצַר נַפְשִׁי בָּהֶם וְגַם נַפְשָׁם בָּחֲלָה בִי" (זכריה יא,ח). הרי שהחליף את סדר האותיות של "חבל" והפכו ל"בחל".

ייִדישע איבערזעצונג:

נאך מופלאדיקר (מחודש) איז א נבואה-אנדייטונג וואו קיין גיזרון-פארבינדונג פאראן איז, ניט קיין רב-משמעיות – נאר ביידע ווערטער שרייבן זיך מיט די זעלבע אותיות, אבי אין פארשידענעם סדר.

דאס זעען מיר ביי זכריה׳ס שטעקנס (זכריה יא,ז): ר׳ זכריה נעמט אין מראה הנבואה צוויי שטעקנס צו פירן די שאפן. איינעם רופט ר׳ "נֹעַם" (= שיינקייט/וווילן), דעם צווייטן – "חֹבְלִים" (= צאשטערנדיקע).

ה׳ מיינט: ביים ערשטן מצב פון דעם אומה איז ישראל גאווען אין "נועם ה׳" – ה׳ האט זיי גאפירט, זיי האבן זיך דערפרייט מיט ציוויות ה׳, זיי זיינען גאווען "רצוי" פאר ה׳. ווי עס שטייט: אֶת ה׳ הֶאֱמַרְתָּ הַיּוֹם... וַה׳ הֶאֱמִירְךָ הַיּוֹם לִהְיוֹת לוֹ לְעַם סְגֻלָּה (דברים כו,יז-יח). זייערע פירע: משה הנביא – און אלע נביאים נאך אים. (11)

שפעטער האט זיך דאס מצב פארביטן: זיי האבן פארעקלט ה׳׳ס ציוויות, ה׳ האט זיי פארעקלט, ה׳ האט זיי בקומען "חובלים" (= צאשטערנדיקע) פירע – ווי ירבעם ומנשה. דאס ווארט "חובלים" שטאמט פון "מחבלים כרמים" (שה"ש ב,טו) – (= צאשטערנדיקע ווייַנגערטנס). (12)

נאר עס לערנט זיך פון "חובלים" נאך אן אנדערן ענין: דאס מיאוס (= פארעקלונג) וואס ה׳ האט פון זיי. דאס שטאמט ניט פון "חבל" – נאר דורך פארטויש פון אות-סדר: ח-ב-ל → ב-ח-ל. ווי עס שטייט: וַתִּקְצַר נַפְשִׁי בָּהֶם וְגַם נַפְשָׁם בָּחֲלָה בִי (זכריה יא,ח) – "בחלה" (= פארעקלונג/גועל) קומט פון "חבל" מיט פארטויש-אותיות: ח-ב-ל → ב-ח-ל. (13)

§ח – סודות פון מרכבה

לשון הרמב"ם §ח:

לפי דרך זו נאמרו דברים מופלאים מאוד, שהם גם סודות, בדברו במרכבה על "נְחֹשֶׁת" ו"קָלָל" ו"רֶגֶל" ו"עֵגֶל" ו"חַשְׁמַל" (יחזקאל א,ד-ז), וכן במקומות אחרים, שכשתתחקה אחריהם בדעתך בכל מקום בעקבות ההערה הזאת, הם יתבארו לך על פי תוכנם.

ייִדישע איבערזעצונג:

אויף דעם זעלבן וועג ווערן אויסגעדריקט גאר מופלאדיקע זאכן, וואס זיינען אויך סודות – ווי ז"ב ביי יחזקאל׳ס מרכבה: נְחֹשֶׁת, קָלָל, רֶגֶל, עֵגֶל, חַשְׁמַל (יחזקאל א,ד-ז), ווי אויך אנדערע ווערטער אין אנדערע ערטער. אויב מען וועט אנאליזירן יעדן ווארט לויט דעם אנדייטונג-פרינציפ – וועלן זיי ווערן קלאר לויט זייער תוכן. (14)

✦ ✦ ✦

הערות ומפרשים

(1) דאס אז נבואה ווערט פארמיטלט דורך משלים שרייבט דער רמב"ם אין משנה תורה, יסוה"ת ז,ג: "הנביאים מתנבאים במשל ובחידה." — ר׳ יהודה הלוי (כוזרי ד,ג) שטימט מיטן גרונטזאץ, אבי האלט קעגן דעם רמב"ם: דעם רמב"ם מיינט נבואה איז בעיקר ינטעלעקטועל (= שכל + כח המדמה). ר׳ הלוי מיינט: נבואה איז "ענין אלוהי" — א גוטליכע אנטפלעקונג. — רמב"ן שטימט מיטן כוזרי: נבואה קומט ניט פון שכל + כח המדמה, נאר פון דירעקטן גוטליכן וילן. — ר׳ יוסף אלבו (ספר העיקרים ג,ח): "כח המדמה" איז נייטיק, אבי ניט גענוג — ס׳דארף צוקומען א גוטליכן "שפי".

(2) דאס "חלום שנפתר בתוך חלום" (ברכות נה,ב) בנוצט דער רמב"ם אלס אנאלאגיע: ווי א מענטש קען חלומען אז ר׳ ערקלערט א חלום נאך אין דעם זעלבן חלום — אזוי קען א נביא בקבל׳ן א פשר אין דעם זעלבן מראה. — אברבנאל (פירוש על מו"נ ב:מג): ביידע — סיי דאס ביילד, סיי דאס פשר — זיינען גלייך ווישטיק, ווייל ביידע שטאמען פון ינטעלעקטועלן קוואל. — מהר"ל (נתיבות עולם, נתיב התורה): נבואה-משלים האבן מערע טיפקייט פון פשוטע ווערטער, ווייל זיי ברענגן אמתות קאמפרימירט אויף אן אייניקן ביילד.

(3) אז נבואה-משלים קענען האבן זייער פשר אין דעם זעלבן מראה — שרייבט ספורנו (על זכריה ד,ו) אז דעם מלאך׳ס פשר "לא בחיל ולא בכח" איז ניט נאר א פשר פון דעם נרות-חזון, נאר אויך א נייע נבואה אינאיינעם. ד.ה. דאס פשר קען אליין זיין מולטי-שיכבות׳דיק. — אברבנאל (על זכריה ד): דאס חזון פון זהב-מנורה שטעלט פאר ישראל׳ס צוקונפט אין פארשידענע דורות. נבואות קענען האבן פארשידענע פשרים אין פארשידענע דורות.

(4) ביי זכריה׳ס "וַיְעִירֵנִי" (זכריה ד,א) זאגט דער רמב"ם: עס מיינט ניט אז זכריה איז טאקע אויפגעוואכט — עס מיינט "חלום שנפתר בחלום". — רד"ק (על זכריה ד,א): זכריה איז טאקע אויפגעוואכט צווישן ביידע חזיונות; ר׳ רד"ק האלט ניט ווי דעם רמב"ם. — אלשיך (תורת משה, זכריה ד): דאס "וַיְעִירֵנִי" דייט אן א נייע נבואה-מדרגה, ניט א נאטירלעכן וואקן. — מלבי"ם (על זכריה ד,א): "עורר" = א פנימיות׳דיקע פארגרעסערונג פון "כח הדמיון" ביים נביא, ניט קיין ממשות׳דיק וואקן.

(5) ביים דניאל-ענין (דניאל ז-ח) ברענגט דער רמב"ם א וויכטיקן יסוד: "חזון", "מחזה", "מראה" זיינען סינאנימען. ס׳זיינען נאר צוויי מינים ווי ה׳ רעדט צו א נביא: מראה (= ביי וואקן) וחלום (= ביי שלאפן). — רמב"ן: דניאל האט ניט קיין פולשטענדיקע נבואה גאהאט, ווייל ר׳ האט נאר מיט מלאך גארעדט, ניט דירעקט מיט ה׳. — אברבנאל (על דניאל ז): דניאל גייט אונטערן נביא-מדרגה, ווייל ר׳ ברויכט א מלאך-מתורגמן. — מהר"ל (אור חדש): דניאל׳ס חזיונות זיינען רוחניות׳דיקע אמות-הנבואה, אבי אין א ספעציעלן אופן.

(6) ביי זכריה׳ס מקלות (זכריה יא,ז-יד) שרייבט רד"ק (על אתר): זכריה האט דאס פשר ניט בקבל׳ן אין חזון גופא — נאר שפעטער. — אברבנאל (על זכריה יא): דאס פאקטום אז דאס פשר קומט שפעטער שוואכט ניט דאס מחזה, ווייל חזון + פשר זיינען ביידע א טייל פון דעם נבואה-מדרגה. — מלבי"ם (על זכריה יא): ווען דאס פשר קומט נאך דעם וואקן, מיינט דאס אז דעם נביא האט בקומען א פאסיוון ביילד, ניט קיין אקטיוון חזון. — ר׳ שמשון רפאל הירש: נביאים קומען מאל נאר מיט בילדן, ווייל אמת-ידיעה קען ניט אלעמאל ווערבאל אויסגעדריקט ווערן.

(7) דאס אז נבואה-ביידן פארשטעלן ענינים — שרייבט ר׳ יוסף אלבו (ספר העיקרים ג,י): נבואה-משלים קומען ניט דורך שכל אליין, נאר דורך "כח הדמיון" וואס קאנווערטירט שכל-אמתות אין בילדן. — ספורנו (על ירמיה א,יג): ירמי׳ס "סיר נפוח" האט א טאפ׳לדיקע משמעות: (א) ביבאבילישן-קריג; (ב) ה׳׳ס "קאכנדיקע כעס". — מלבי"ם (על ירמיה א): כל נבואה-ביילד האט ספעציפישע לשון-פארבינדונגען, אין וועלכן ליגן פארבארגן טיפערע אמתות.

(8) דאס "כח המדמה" אין דעם רמב"ם׳ס נבואה-פסיכאלאגיע ווערט לאנג דיסקוטירט אין מו"נ ב:לו. — ר׳ שם טוב אבן פלקואירה (ספר המעלות): "כח המדמה" מוז זיין אויסגעפיינעמט – שוואכע נביאים בקומען שוואכע ביידן, שטארקע – קלארע חזיונות. — רמב"ן: "כח המדמה" ספילט ניט קיין ראל אין עכטע נבואה, ווייל נבואה קומט ניט פון מענטשלעכן שכל, נאר פון גוטליכן וילן. — ר׳ יוסף אלבו (ספר העיקרים ג,ח): "כח המדמה" איז נייטיק, אבי ניט גענוג — ס׳דארף צוקומען אן אינגיסונג פון אויבן.

(9) ביים "מקל שקד" (ירמיה א,יא-יב) שרייבט רש"י (על אתר): ה׳ האט "שקד" (= מאנדלבוים) בנוצט, ווייל דאס מאנדלבוים איז פריִ בלויענדיק נאך וינטער — דאס ווייזט אויף "שוקד" (= שנעל) ה׳. ר׳ רש"י שטיצט בעיקר דעם בליט-ענין. — אבן עזרא (על ירמיה א): "שקד" → "שוקד" איז א ""נשאל ונשמע" — א שפראך-שפיל (wordplay). — מלבי"ם (על ירמיה א): ביים "שקד"–"שוקד" זעען מיר א וויכטיקן קלאל: אין נבואה דאמינירט לשון, ניט נאר ביילד. — רד"ק (ספר השרשים, שרש שקד): "שוקד" שטאמט פון "שקד", ווייל דאס מאנדלבוים "וואכט אויף" (בליט) ערשטן נאך וינטער.

(10) ביים "כלוב קיץ" (עמוס ח,א-ב) שרייבט רש"י (על עמוס ח,ב): "קיץ" (= זומער) דייט אויף "קץ" (= עק) — דורך קלאנג-ענלעכקייט, ניט דורך גיזרון. — אבן עזרא (על עמוס ח,א): "כלוב קיץ" — א קארב מיט פארטריקנטע פרוכטן — איז א דאפ׳לטן סמל: (א) קיץ = קץ; (ב) פארטריקנטע פרוכטן = א תקופה וואס איז שוין "אפגעשניטן" פון לעבן. — מלבי"ם (על עמוס ח): ביי עמוס דאמינירט שפראך-שפיל-נבואה, ווייל עמוס׳ס שטייגער איז פשוט — ר׳ נוצט עינפאכע קלאנגן צו טיפע גוטליכע בוטשאפטן פארמיטלן.

(11) ביי זכריה׳ס "נועם" (זכריה יא,ז) — דעם רמב"ם׳ס פשר: "נועם" = ה׳ האט ישראל גאליבט, זיי זיינען גאווען "רצוי". — רד"ק (על זכריה יא,ז): "נועם" (= שיינקייט) מיינט ה׳׳ס ברית-טרייע מיט ישראל — א סטאביל׳ן צושטאנד, וואס האט זאלן אייביק דויערן. — אלשיך (תורת משה, זכריה יא): "נועם" מיינט דאס "קול ה׳" — דאס "נועם" וואס האט אנגעצוינדן שמחה ביים וואנדערן אין מדבר. — מלבי"ם (על זכריה יא,ז): "נועם" שטעלט פאר ה׳׳ס אקטיווע שמירה — ניט נאר "ליבשאפט", נאר הנהגה לויט הבטחה.

(12) ביי זכריה׳ס "חובלים" (זכריה יא,ז) — דעם רמב"ם׳ס פשר: "חובלים" (= מחריבים) שטאמט פון "מחבלים כרמים" (שה"ש ב,טו). — מלבי"ם (על זכריה יא): "חובלים" אין קאנטראסט צו "נועם" — דאס ספיגלט צוויי פאזעס פון ישראל׳ס היסטאריע. — אלשיך: "חובלים" = מנהיגים וואס פארדארבן ישראל׳ס גייסטיקע "כרם". — ר׳ אברהם בן הרמב"ם (המספיק לעובדי ה׳): דאס אפמאכן פון "ציוויות ה׳" ברענגט צו חובלים-פירע — ה׳ שפיגלט אונז אינגאנצן אונזער אייגענע הנהגה.

(13) דאס פארטויש פון אותיות ח-ב-ל → ב-ח-ל — מהר"ל מפראג (גור אריה) שרייבט: ביי נביאים ניצן אותיות-פארטויש, ווייל ה׳׳ס שפראך איז מולטי-דימענשנאל. יעדן ווארט ענטהאלט מערן שמגליקייטן גלייכצייטיק. — ר׳ נחמן מברסלב (ליקוטי מוהר"ן א,יח): אין ה׳׳ס שפראך קענען דיזעלבע אותיות אין פארשידענע סדרים קאנטראסטיקע באדייטונגען האבן. ח-ב-ל (= שאדן) קעגן ב-ח-ל (= פארעקלן) — יעדע קאמבינאציע איז לדייטשדיק. — מלבי"ם (על זכריה יא,ח): "בחלה" מיינט ה׳׳ס צאמענגעצויגענקייט — ניט בלויז "מיאוס", נאר א שמאלן פון גנאד.

(14) ביי נחשת, קלל, רגל, עגל, חשמל (יחזקאל א,ד-ז) — דעם רמב"ם ווייזט נאר אויף, ניט מפרש׳ט בויסגעדריקט (לויט זיין "סוד-שיטה" אין מו"נ). — ר׳ משה קורדובירו (רמ"ק) (פרדס רימונים): "חשמל" = חיות, שמות, מים, לשון — פיר עלעמענטן וואס קאמפאנירן די מרכבה. — מהר"ל (נתיבות עולם): "נחשת" (= קופר) רעפרעזענטירט דעם לויכטנדסטן טייל פון גוטליכן שפרייטן. — אור החיים (על יחזקאל א): ביי יחזקאל׳ס מרכבה איז יעדע ווארט א "וועלט" — דאס פשר ארויסצוקריגן ברויכט מען נשמה-לניאגיקייט (אין חסידות: עבודת ה׳). — ר׳ יוסף קארו (מגיד מישרים): "עגל" (= קאלב) דייט אין מרכבה אויף גבריאל-מלאך, וואס שטייט ביים יסוד-פייַ-מידה, ווי דאס "עגל-פנים" שטייט לינקס ביי חיות המרכבה.

סיכום: ריזאנים לויטן עמדה

מסכים / שטיצן דעם רמב"ם:

אברבנאל (נבואה-משלים זיינען ינטעלעקטועל-מאכטיקע); ר׳ שם טוב אבן פלקואירה (כח המדמה-תיאוריע); מלבי"ם (לשון דאמינירט); רד"ק (ביי פארשידענע ביישפילן); ספורנו (נבואה-פשרים זיינען מולטי-שיכבות); ר׳ אברהם בן הרמב"ם (הנהגת ה׳ לויט מצב האומה).

מחלוקת / אייגנע שיטה:

ר׳ יהודה הלוי (נבואה = "ענין אלוהי", ניט ינטעלעקטועל); רמב"ן (נבואה קומט גוטליך, ניט פון כח המדמה); ר׳ יוסף אלבו (כח המדמה איז נייטיק, אבי ניט גענוג); רד"ק (זכריה׳ס "וַיְעִירֵנִי" = ממשות׳דיקן וואקן).

מיטלוועג / ספעציפישע הוספות:

מהר"ל (אותיות-פארטויש = טיפן גוטליכן פרינציפ); ר׳ נחמן מברסלב (יעדע קאמבינאציע אותיות = לדייטשדיק); אלשיך (נבואה-ביידן זיינען רב-שיכבות); רמ"ק (מרכבה-ווערטער = ספיראות-סימבאלן); אור החיים (מרכבה-פארשטיין ברויכט עבודת ה׳).

מורה הנבוכים לרמב"ם – חלק ב, פרק מג | לשון הרמב"ם מקורי + חסידיש-ייִדישע איבערזעצונג