The Hidden Face and the Revealed Hand — Yiddish

בס"ד

דאָס פֿאַרשטעקטע פּנים

און די אַנטפּלעקטע האַנט

טיפֿע באַטראַכטונגען אויף מגילת אסתר און פּורים

──────────────────────────────────

לויט די שיעורים פֿון

מרן הגאון רבי יוסף דוב סאלאווייטשיק זצ"ל

דער בריסקער רב פֿון באָסטאָן

ראש ישיבת רבנו יצחק אלחנן — ישיבה אוניווערסיטעט

──────────────────────────────────

אָפּגעשריבן און צוגעגרייט פֿון מינדלעכע שיעורים

הקדמה פֿון עורך

──────────────────────────────────

די שיעורים אין דעם ספֿר זיינען געהאַלטן געוואָרן פֿון מרן הגאון רבי יוסף דוב סאלאווייטשיק זצ"ל — וועלכן דער עולם האָט ליב גערופֿן "דער ראַוו" — אין עפֿנטלעכע שיעורים רונד אַרום פּורים. דער ראַוו האָט צוגעגאַנגען צום מגילה ניט בלויז ווי צו אַ היסטאָרישן כראָניקל, נאָר ווי צו אַ פֿענצטער צו די טיפֿסטע פֿראַגעס אין ייִדישן אמונה, היסטאָריע, און מענטשלעכן דאַזיין.

דאָס ספֿרל איז אָפּגעשריבן פֿון מינדלעכע רעקאָרדירונגען און צונויפֿגעשטעלט אין אַ צוזאַמענגעהאַנגענעם פֿאָרם, כּדי דער לייענער זאָל קענען פֿאָלגן דעם ראַוו'ס גאַנג פֿון מחשבה. מען לייענט דאָ ניט בלויז היסטאָריע — מען הערט דאָ אַ שטים וואָס רעדט צו יעדן דור אין זיין אייגענעם שפּראַך.

דער ראַוו'ס צוגאַנג צום פּורים איז אַ וווּנדער. ער ציט אַרויס מקורות פֿון גמרא, ראשונים, כּוזרי, רמב"ם, און פֿילאָזאָפֿיע — אין איינעם — און שטריקט זיי אינאיינעם אין אַ שיינעם טאַפּעסטרי וואָס ליכטיקט דאָס מגילה אויף אַ וועג וואָס איז בייִדעם אַלט ווי דער זמן, און גלייך ווי הייַנט.

זאָל דאָס ספֿרל ברענגען כּבֿוד אויפֿן אָנדענק פֿון דעם ראַוו, און זאָל דאָס ליכט פֿון זייַן תּורה ווייַטן לייַכטן פֿאַר דעם ייִדישן פֿאָלק אין יעדן דור.

✦ ✦ ✦

פרק א

פֿאַרנאַכט פֿון נבֿואה

דער זמן פֿון הסתּר פּנים

──────────────────────────────────

א. דער היסטאָרישער הינטערגרונד

דאָס מגילה איז ניט בלויז די מעשׂה פֿון אַ ייִדישן ישׂראל וואָס איז ניצול געוואָרן פֿון חורבן. עס איז, אין זיין טיפֿסטן זין, די מעשׂה פֿון אַן עפּאָכע — אַ רעקאָרד פֿון דער שעה ווען ייִדישע צידוויליזאַציע איז איבערגעגאַנגען פֿון איינע מאָדע פֿון לעבן צו אַ גאָר אַן אַנדערע. צו פֿאַרשטיין פּורים, מוז מען ערשט פֿאַרשטיין דעם היסטאָרישן און טעאָלאָגישן קנויפּ ביי וועלכן די גשושן'ס מעשׂיות האָבן זיך אָפּגעשפּילט.

די מעשׂיות פֿון מגילת אסתר זיינען פֿאָרגעקומען אין אַ טרויעריקן שעה אין ייִדישע גשיכטע. זיי מאַרקירן דעם דורכגאַנג פֿון אַ שיינעם זומערטאָג — אַ טאָג פֿון זון און פֿאַרבן, פֿון פֿרייד, אַ טאָג ווען גאָטס ווארט איז געווען אויף פֿיל צונגן, זייַן רוח אין פֿיל הערצער — אָבער זיי מאַרקירן אויך דעם אָנקום פֿון אַ פֿינצטן, נאַסן האַרבסט-נאַכט פֿון שטילקייַט און מורא. אַ נאַכט אין וועלכן גאָט האָט אויפֿגעהערט גלייַך צו רעדן צו זייַן פֿאָלק.

דאָס קהל-הברית האָט לאַנגזאַם, אָבער זיכער, פֿאַרלאָרן דאָס טייַערסטע פֿון אַלע מתּנות — נבֿואה. דער גרויסן ברית-דיאַלאָג צווישן מענטשן און גאָט, וואָס האָט זיך אָנגעהויבן מיט אַבֿרהם אָבֿינו, זיך ווייַטערגעשלעפּט דורך משה רבנו, ישעיה, ירמיה, בין זיך נאָענט צום סוף. דאָס ייִדישע פֿאָלק — דאָס נבֿיאיִשע קהל — האָט זיך לעבנסגרויס געזען מיט אַ ביטערן אמת: אַ ניט-נבֿיאיִשן לעבן, אויף וועלכן עס איז גאָרניט פֿאָרגעגרייט גווען.

ב. צוויי עפּאָכן, צוויי העלטן

מיטן איבערגאַנג פֿון אַ נבֿיאיִשן צו אַ ניט-נבֿיאיִשן קהל האָט זיך דאָס ייִדישע היסטאָרישע דערפֿאַרונג יסודותלעך פֿאַרביטן. די מעשׂיות וואָס זיינען פֿאַרצייכנט אין מגילה זיינען אַנדערש צונויפֿגעשטעלט, אַנדערש פֿאַרבונדן, ווי למשל די מעשׂיות פֿון יציאת מצרים. דאָ זיינען צוויי יסודותלעכע חילוקים.

ערשטנס, בנוגע אידעאָלאָגיע: אין מצרים — מופֿתים, ניסים, גלוי'ע אינגריפֿן פֿון אויבן. אין שושן — דאָס נס ווערט אויסגעקליידט אין נאַטירלעכע בגדים. מע זעט עס נאָר מ'קוקט אַ מאָל צוריק. צווייטנס, דאָס ראָלע פֿון מענטשן האָט זיך גרונטלעך פֿאַרביטן. אין ביידע עפּאָכן האָט גאָט גענוצט מענטשן ווי זייַן אינסטרומענט. אָבער עס איז אַ יסודותלעכער חילוק צווישן דעם שליחות וואָס מ'האָט גענענט משה, און דעם שליחות וואָס מ'האָט גענענט מרדכי.

משה'ס שליחות איז כּסדר באַשטימט גווען. עס איז ניט גווען קיין אַנדערע וועג — ניט קיין ברירה. משה האָט ניט גענאָסן דאָס פֿרייַהייַט פֿון ברירה. ער האָט אָנגענומען ספּעציפֿישע הוראות — וואָס צו טאָן, ווי אַזוי צו פֿאַרנעמען. מרדכי, לעגעקן, איז אַנטקעגן גווען אַ רייע פֿון מעגלעכקייטן. די ברירה איז זייַן גווען. ער האָט אָפּגעשטעלט מיט פֿרייַן שׂכל.

אין מצרים האָט גאָט אַליין גאָר גאַנדלט. מענטשן זיינען גווען בייַ-נאָענט אַ כּלי. אין פּרס — דאָ, טיפּיש פֿאַר דעם גאַנצן צייַט פֿון ניט-נבֿואה — האָט גאָט מענטשן אויפֿגערופֿן צו האַנדלן. ער האָט גוועבן אַ מאַנדאַט, אָבער האָט ניט דעפֿינירט אָדער פֿאָרמולירט יענעם מאַנדאַט מיט פּרסיזיקייַט. ער האָט מענטשן אַ שיקל בגד אָנגעטאָן: האַנדלט פֿרייַ, האַנדלט קלוג — אַלייַן.

ג. דאָס שטימשל וואָס איז שטיל גווארן

דאָס מיינט ניט אַז גאָט האָט אויפֿגעהערט זיך צו רעדן מיטן מענטשן אין דעם ניט-נבֿיאיִשן דור. ער קומוניצירט אין ביידע עפּאָכן. אָבער דאָס נאַטור פֿון קאָמוניקאַציע האָט זיך יסודותלעך פֿאַרביטן. אין דעם נבֿיאיִשן צייַט איז די בוטשאַפֿט קלאָר גווען — "כּה אָמר ד'" — דאָ איז קיין ספֿק ניט גווען. אין דעם ניט-נבֿיאיִשן צייַט קומט דאָס בוטשאַפֿט אויס לאַקאָניש, כינה'דיק, כּמעט ווי אַ ראַטסל.

דער מענטש אין דעם ניט-נבֿיאיִשן צייַט, וועמען מ'האָט אַ פֿרייַן מאַנדאַט גענענט, פֿילט אָפֿט אַלייַן. פֿאַרלאָזן. עס אַמבעלט אים אַ שרעקלעכע שטילקייַט, ווי צי גאָט האָט זיי מאַסאָוועט פֿאַרלאָזן. דאָס שרעקלעכע שטיל פֿון הסתּר פּנים.

דאָס איז פּרסיז דאָס וואָס דאָס גמרא ווייַסט אויף. מען פֿרעגט: וווּ ווערט דער שם "אסתר" דערמאָנט אין תּורה? — "ואנכי הסתּר אסתּיר פּני ביום ההוא" — אין יענעם טאָג פֿון שטילקייַט וועל איך פֿאַרשטעלן מייַן פּנים. דאָס מיינט: גאָט שיקט אַ שיקל ביי-שריפֿט — נאָר צום ניט-נבֿיאיִשן קהל. עס זייַנען ניסים. עס זייַנען נצחונות. אָבער זיי קומען פֿאַרקליידט אין פּשוטע בגדים פֿון גשיכטע.

✦ ✦ ✦

פרק ב

דאָס יחיד וואָס איז אַ פֿאָלק

דאָס סוד פֿון דייַ גדוֹלים

──────────────────────────────────

א. ווער זיינען דאָס

ווער זיינען יענע מענטשן וועמען גאָט האָט אויסגעקליבן זייַן ווילן צו דורכפֿירן, זייַנע שלוחים צו זייַן — אין ביידע עפּאָכן, נבֿיאיִש ווי ניט-נבֿיאיִש? ווער זיינען דאָס, יענע כריזמאַטישע, מיסטישע פּערזאָנן, ווי אַבֿרהם, משה, ישעיה, מרדכי, אסתר?

זיי זיינען ניט מענטשן ווי אַלע. — פֿאַרשטייט זיך! — אָבער אין וואָס זיינען זיי אַנדערש? לאָמיר קוקן אויף מרדכי ווי אַ ביישפּיל. ביי דעם צייַט פֿון די מגילה-מעשׂיות איז ער וואָרשייַנלעך גווען אַן עלטערלעכן מאַן, דאָ אין פּרס, אַן עמיגראַנט'ס זון, אין אַ קאַפּ אין גלות. קיינעם האָט ניט גווסט פֿון זייַן אַנוועזנהייַט; קיינעם האָט ניט גוועלט וויסן. וואָס פֿאַר אַ ראָל קען אַ ייִד שפּילן אין דעם קייסר-שטאָדט?

נאָר — ווען מרדכי האָט גאַנגען אין שוק אין זאַק אין אשן מיט אַ בלאָז-ביטערן שרי — האָבן ייִדן אין יעדן קינקל פֿון דעם קייסר-מלוכה גאַנג געשריגן אויך. גאַנץ שושן האָט גאַנג גאַנג. ווי? וואָס פֿאַר אַ ביינד איז דאָ?

מרדכי איז ניט בלויז אַ מענטש. ניט בלויז אַ יחיד. עס שפּרינגט אים אַרויס פֿון יעדן שורה. מרדכי איז — וואָס שייַנט משונע'דיק צו זייַן — אַ פֿאָלק, אַ נאַציע.

ב. יחיד-כּלל

איז דאָס אַ שמד? קען אַ יחיד ווערן אַ פֿאָלק? אַ סינגל-מענטש ווערן אַ נאַציע? איינע אַלייַן — אַ קהל? דאָס ייִדנטום האָט בגלויבט אַז דאָס איז ניט נאָר מעגלעך — עס האָט זיך טאַקע אָנגעמאַכט פֿיל מאָל.

גאָט האָט אַ ברית געמאַכט מיט אַבֿרהם. קלאָר, גאָט האָט ניט ינטערעסירט נאָר מיט אַ יחיד, כאָטש ווי גרויס ער זאָל ניט זייַן. ער האָט ינטערעסירט מיט אַ פֿאָלק. נאָר — ווי אַזוי האָט זיך גאָט באַגניגנט מיט אַבֿרהם אַליין? ווייַל אַבֿרהם האָט אין זיך אַרייַנגעטראָגן דאָס פֿאָלק.

ניין, זאָלן מיר נעמן משה. גאָט האָט משה'ן אַוועקגעשיקט ארויסצופֿירן דאָס ייִדישע פֿאָלק פֿון מצרים. ער האָט דירעקט אויסגעדריקט אַז ער ינטערעסירט זיך מיט אַ פֿאָלק — "עמי בני ישׂראל". נאָר נאָך דער עגל-זיכה האָט גאָט גאַנג גאַנג זיך אָנגעוואָנדן בלויז צו משה'ן — "ואיש לא יעלה עמך". דאָס ספֿר-תּורה איז גגעבן גגעבן גגעבן צו משה'ן אַלייַן. ווי האָט דאָס פֿאָלק באַקומען תּורה? רש"י ענטפֿערט: משה'ס גוטהאַרציקייַט — ער האָט עס אַרויסגעגעבן. משה האָט פּערזאָנאַפֿיצירט 600,000 ייִדן.

עס איז אַ שרעקלעכע גלייַכונג — אַ יחיד גלייַכט אַ פֿאָלק. אָבער דאָס ייִדנטום האָט גגלויבט אין אַ מעגלעכקייַט — דאָס צוזאַמענשמעלצן פֿון "אִיך" מיט "מיר". דאָס יחיד ווערט דאָס הויז פֿון מיליאָנען. אויב דאָס יחיד קען אַרייַנהאַלטן גאָט אין די טיפֿסטע שכבות פֿון זייַן זעל — קען ער זיכער אַרייַנהאַלטן מיליאָנען אויך.

דאָס איז פּרסיז וואָס אַבֿרהם, משה, מרדכי, אסתר האָבן אָנגעמאַכט. דאָס ייִדנטום, אָנשטאָט פֿון פֿאַרהערלעכן דאָס יחיד ווי אַ שטאַרבלעכן גאָט — ווי אַנדערע זיווליזאַציעס — האָט אויסגעבראַכט אַ נייַן קאַטעגאָריע: יחיד-כּלל. דאָס יחיד לעבט אין-איינעם מיטן פֿאָלק. אַ סינגל-מאַן — פֿיל; אַ בלייַבעדיקן — אַ קהל.

דאָס איז ווי חז"ל זאָגן: "משה לא מת", "דוד מלך ישׂראל חי וקיים". יענע יחידים אין וועמען מיליאָנען האָבן זיך אַרייַנגעלאָזט — שטאַרבן ניט. זיי לעבן פֿאַר אייביק.

ג. דאָס לבֿ פֿון דעם ייִדישן פֿאָלק

אין "כּוזרי" — רבי יהודה הלוי'ס גרויסן פֿילאָזאָפֿישן ווערק — שטייט אַ ביַרימטן אויסרוף: דאָס ייִדישע פֿאָלק צווישן די פֿעלקער איז ווי דאָס האַרץ צווישן דאָס גליד-גיאָרגאַנן. עס איז דאָס קראַנקסטע, אָבער אויך דאָס גזינדסטע פֿון זיי אַלעמן.

וואָס האָט רבי יהודה הלוי גגוועלט אויסדריקן מיט דעם שיינעם מאָשל? דאָס ייִדישע האַרץ איז צוגעגעבן פֿון גאָט כּדי צו פֿילן דעם ווייטיק פֿון מיליאָנען, צו טיילן דעם ס'ייַד פֿון דער וועלט, אַרייַנגצוקן זיין אין דעם ליידן פֿון דער גאַנצן מענטשהייַט. דאָס ייִדישע האַרץ'ס שלאָג גהערט ניט צו אַ יחיד — עס גהערט צום כּלל.

דאָס איז פּרסיז ווי מרדכי'ס שרי — ווי דאָס מגילה שרייַבט — איז "גדולה ומרה" גווען. ניט דאָס שרי פֿון איינעם עלטערלעכן ייִד. עס איז גווען דאָס שרי פֿון דעם גאַנצן ייִדישן פֿאָלק, צונויפֿגעשמאָלצן אין אַ מענטשלעכע שטים. — דאָס פֿאַרשטייט אויך המן. זייַן עסנגעפֿיל-שׂינאה האָט ים לייטן: דאָס יחיד וואָס האָט אים אַנטגעגנגשטאַנען איז ניט גווען בלויז אַ יחיד. עס איז גווען מרדכי-דאָס-פֿאָלק, מרדכי-דאָס-כּלל. דאָס איז ווי המן האָט גגאָסן פּור — ניט קעגן איין מאַן, נאָר קעגן אַ גאַנץ פֿאָלק.

✦ ✦ ✦

פרק ג

צוויי שלוחים, אַ שליחות

מרדכי ואסתר — צוויי פּנימים

──────────────────────────────────

א. גלייַכע כּבֿוד

דאָס השגחה-פּרטית האָט אויסגעקליבן ניט איינעם נאָר צוויי שלוחים אין דעם פּורים-דראַמע. גאָט האָט בוועסנטלעך גגוועלט אַז ביידע — זכר ונקבה — זאָלן אַנטרעטן אויפֿן בינה פֿון גשיכטע. ער האָט זיך גאַנג גאַנג גנאַנגען פֿון דער בינה; ער האָט גגוועלט מענטשן — מאַן און ווייַב — זאָלן נעמן זייַן פּלאַץ.

דאָס ייִדנטום האָט קייַנמאָל ניט דיסקרימינירט קעגן פֿרויען בנוגע גשיכטע-מאַכן. פֿון דעם ערשטן טאָג פֿון שׂרה אמנו האָט דאָס ווייַב גנאָסן גלייַכן רעכט — ווי איין מאַן — ווי אַ מאַכער פֿון גשיכטע. ביידע, מרדכי ואסתר, זיינען באַשאַפֿן גווארן בצלם אלקים — ביידע זיינען מיט וואַרמקייַט, מיט קדושה, מיט כאַריזמע. ביידע זיינען גגערופֿן גווארן — ווען קאַטאַסטראָפֿע האָט גדראָרן — צו מאַכן גשיכטע.

די שליחותן זיינען גגווען גלייַך אין חשיבות. ווי ווייַט ס'גייט היסטאָרישע ב'עדייַטונג — מרדכי ואסתר זיינען ניט צו רייַן-קן. זיי זיינען גאָר — ווי דאָס מגילה זאָגט — "אחד". איינס. מ'קען ניט דערמאָנען איינעם אָן דעם אַנדערן. אָבער גלייַך אין חשיבות מיינט ניט "אידענטיש" אין נאַטור. זיי שפּילן אַנדערש ראָלן. ווייַל מאַן ווייַב האָבן אַן אַנדערן גיסט.

ב. מרדכי — דאָס לערער

מרדכי, אין דעם ראַוו'ס שיטה, שטייַלט אָן דעם מאַנצבילדיקן ראָל אין דעם פּורים-דראַמע. ער איז דאָס מלמד, דאָס מיתחדש, דאָס קלאָר-זעהנדיקן. ער האָט אַ נבֿיאיִשן מין פֿאַרשטאַנד — כאָטש אין אַ ניט-נבֿיאיִשן צייַט — וואָס האָט ים גגעבן צו זען וואָס אַנדערע ניט האָבן גקענט זען.

דאָס איז פּרסיז ווי מרדכי האָט ניט גגוועלט גיין אוועק פֿון דעם מלכ'ס טויער. ווי אַזוי? ווייַל ער האָט טיף אין זיך גפֿילט — אויף יענעם אַבסורד-לעכן וועג, ווי מאַן פֿילט ווען ס'שרעקלעכס שטייט פֿאָר — אַז עפּעס מאָנסטרעז קומט. ווען ער גייט אַוועק, קומט דאָס. דאָס ראַוו האָט פּערזאָנלעך ד'ערצייַלט: "איך האָב דאָסזעלבע פֿאַרגפֿילט ביי דעם קראַנקייַט פֿון מייַן פֿרוי. איך האָב ניט גלאָזן אירן בעט. ניט ווייַל זי האָט מיך מוזן — נאָר ווייַל איך האָב גגלויבט, כאָטש עס איז ניט לאָגיש, אַז מייַן אָנוועזנהייַט שטייַקט אָפּ דעם שלעכטן.

ווען דאָס גזירה איז אונטערגשריבן גווארן, האָט מרדכי ניט פּאַניקירט. דאָס לערערס פּאַניקירן ניט. קלאָר, מיט אָפֿענע אויגן, איז ער צו אַ פּסק-דין גגאַנגען. פּלוצלינג — ווי אַ ליכט וואָס ציידט דאָס פֿינצטערניש — זיינען אַלע צינאַמאַנדע אַנפֿאַרשטענדלעכע מעשׂיות גגאַנגען ריי-ריי. וואָסהאָט ושתּי גגאַנגען? וואָסהאָט מ'זי אַזוי שטרענג גשטראָפֿט? ווי אַזוי קומט אַ ייִדישע יתּומה'דל אויפֿן טראָן?

— פּלוצלינג: ס'איז אַ מוסטר! ס'איז גאָטס מוסטר. אסתר זיצט ניט אויפֿן טראָן פּשוט אַזוי. ס'איז יר שליחות. ס'איז יר שעה. מרדכי'ס ראָל — אַ ראָל פֿון מלמד-נבֿיא — איז גגווען ערשטנס: דערמאָנען יר וואָס האָט פֿאָרגענאַנגן, צווייטנס — מאַכן ויר קלאָר אַז זי, ניט ער, איז דאָס אויסגעקליבענע אינסטרומענט.

ג. אסתר — דאָס מיסטרעס

מרדכי שיקט אסתרן זייַן באַרימטן שיקל: "ומי יודע אם לעת כּזאת הגעתּ למלכות". ניט אַ באַפֿעל. ניט אַ ווייַזונג. אַ פֿראַגע. — גאָר גנוי ווייַל ס'איז אַ פֿראַגע, ניט אַ שטאַטעמענט, גראָבט עס זיך אַזוי טיף אין דאָס האַרץ.

נאָר דאָ — אין דעם ממוצע פֿון דעם נאַרעטיוו — שפּילט זיך עפּעס יסודותלעכס אָפּ: די ראָלן דרייַען זיך. דאָס הויפּט-אַקטאָר ווערט גנידעריקט; דאָס צענטראַלע ראָל ווערט איבערגגעגעבן צו יר.

"וילך מרדכי ויעשׂ ככּל אשר צותּה עליו אסתר" — מרדכי איז גגאַנגן און האָט גגעטאָן אַלץ וואָס אסתר האָט ים באַפֿוילן. (אסתר ד:יז) דאָ, אין דאָ, ווערט אויסגדריקט דאָס גאַנצע דינאַמיק פֿון דעם פּורים-מעשׂה. דאָס מלמד ווערט יעצט דאָס תּלמיד.

פֿאַר וואָס? ווייַל אסתר האָט פֿאַרשטאַנען וואָס מרדכי ניט האָט. מרדכי האָט גגלויבט אַז מ'דאַרף גלייַך קומען פֿאַרן קייסר, פֿאַלן אויף די קניין, וויינען, בעטן. דאָס איז דאָס לערערס וועג — גראַד, פּרינציפּיל.

אָבער אסתר האָט גגזען מיט שאַרפּן אויג: אַחשורוש איז קיין ראַציאָנאַלן אַקטאָר ניט. ער איז אַ פּאַראַנאָידישן מלך — זיסטעמאַטיש אָנגמאַניפּוליעווט פֿון המן אַרייַן אין אַ צושטאַנד פֿון אירראַציאָנאַלן שרעק. קיין בקשה, קיין טרייַן, קיין ועיינן — קיינס וועט ניט פּירסן יענע מויַר. נאָר אַ מיסטריס פֿון טאַקטיק קען דאָ.

חז"ל זאָגן: "יתּרון בינה יש לה לאשה יתּר מן האיש". דאָס ווייַב איז באַגאַבן מיט אַ שאַרפֿן אינטואיציע, אַ פֿראַקטישן שׂכל, אַ קונסט צו האַנדלן אין דעם קאָנקרעטן. אסתר'ס סטראַטעגיע — דאָס שטושן, דאָס ניט-רעדן, דאָס ווארטן — איז גגווען אַ מאַסטערשטיק פֿון פּסיכאָלאָגישן גיניוס. ניט זי האָט אָנגפֿרעגט, ניט זי האָט גגאָסן. זי האָט אָנגשפּינדלט המן'ס אייגענע פּאַראַנאָיע קעגן ים.

✦ ✦ ✦

פרק ד

דאָס שוואַך-בייַ-זייַן פֿון מענטשן

אַ נייַע קאַטעגאָריע

──────────────────────────────────

א. דער מענטש ווי אַן אָרגיזיצן-בייַ

כּדי צו פֿאַרשטיין פּורים אין זייַן טיפֿסטן דימענסיע, מוז מען אַרייַנפֿירן וואָס דער ראַוו באַשרייַבט ווי "אַ נייַן קאַטעגאָריע אין רעליגיעזן מחשבה": דאָס שוואַך-בייַ-זייַן פֿון מענטשן — "vulnerability" — די מענטשלעכע עקספּאָנירטקייַט.

דאָס מענטש איז אַ מורא'דיקן בייַ. ניט מורא'דיק אין פּסיכאָלאָגישן זין — ניט קיין שוואַכלינג, ניט קיין שטיל-גנוג. נאָר מורא'דיק אין דעם אָנטאָלאָגישן, עקזיסטענציאַלן זין. ער איז פֿול מיט קוועל. — ניט ווייַל ער איז קליין, נאָר ווייַל ער איז גרויס. ער האָט כּוחות וואָס אַנדערע באַשעפֿענישן האָבן ניט גנאָסן — און יענע כּוחות זיינען דאָס ינענסטע קוועל פֿון זייַנע שרעקן.

דאָס מענטש איז פֿעיִק צו לעבן אין דרייַ ריאַלנקייַטן גלייַכצייַטיק. ער קען לעבן אין זיכרון — דאָס מעלאַנכאָלישע בוועסטזייַן פֿון טעמפּ-פֿאַרגאַנגענע זאַכן. ער קען לעבן אין דאָס גגענווארט — דאָס וואָס ער גזעט, הערט, ריכט. אָבער ער קען אויך לעבן אין פּרוגנאָז — אַ וועלט פֿון קוועל-שפּאַנונג, ווו לעבן גלייַכט ווארטן אויפֿן פֿינצטן עקן.

דאָס בהמה איז אויך שטאַרבלעך. טאַקע לעבן בהמות אָפֿט קירצער ווי מענטשן. נאָר דאָס בהמה ווייסט ניט פֿון מוות. עס האָט ניט קיין זיכרון, ניט קיין וואָרנימונג. דאָס מענטש — ייִנציקאַרטיק — קען אויסמאָלן זייַן אייגנעם סוף. ער האָט יענעם לאַסט, יענעם אַנגסט.

ב. דאָס אַבסורדע מקרה

קהלת שרייַבט: "כּי לא ידע האדם את עתּו כּדגים שנאחזים במצודה רעה וכּצפּרים האחוזות בּפּח כּהם יוקשים בני האדם לעת רעה, כּשתּפּול עליהם פּתּאם". — ווי פֿיש וואָס ווערן גאַנגן אָן ווארענונג אין אַ שלעכטן נעץ, אַזוי ווערן מענטשן גכאַפּט אין שלעכטע צייַטן.

דאָס ראַוו ינסיסטירט: דאָס שטאַרקסטע וואָרט אין דעם פּסוק איז "פּתאם" — "פּלוצלינג". ניט אַלע מאָל קומט קראַנקייַט מיט שמערץ-וואָרענונג. ניט אַלע מאָל שיקט אַ פּאָליטישע קאַטאַסטראָפֿע אַן אָנמלדונג פֿריִער. דאָס גרויסע קאַטאַסטראָפֿן פֿון מענטשלעכן לעבן קומען אָן אַ וויזיטן-קאַרטל.

דאָס איז ניט אַ וואָרענונג פֿון פֿאַרצווייפֿלונג. עס איז, פֿאַרן ראַוו, אַ כּנה דבשׂרה פֿון דעם מענטשלעכן מצב ווי ער איז טאַקע — און דאָס יסוד אויף וועלכן אַ אמת'ן, ניט-סענטימענטאַלן אמונה דאַרף זיך אויפֿבויען. אַ אמונה וואָס לייקנט דאָס שוואַך-בייַ-זייַן איז אַ אמונה וואָס בויט זיך אויף שלייִ.

ג. שוואַך-בייַ-זייַן — דאָס קוועל פֿון תּפֿילה

דער ראַוו ציט אַ רעוואָלוציאָנערן טעאָלאָגישן מסקנה: נאָר שוואַך-בייַ-זייַן מאַכט תּפֿילה מעגלעך — ניט נאָר מעגלעך, נאָר נויטיק.

וואָס איז דאָס פֿאַקטאָר וואָס מ'רופֿט אַרויס דעם חיוב צו דאַווענן? — ס'איז צרה — מענטשלעכע נויט. מענטשן דאַווענען ווייַל זיי האָבן נויט. ווי אַזוי האָבן זיי אָן-אויפֿהער נויט? ווייַל זיי זיינען אָן-אויפֿהער שוואַך. דאָס איז פּרסיז ווי מ'דאַווענט דרייַ מאָל אין טאָג.

שטעל פֿאַר דיר: אַ מענטש איז גלאָזן גווארן פֿון קראַנקנהויז מיט אַ "ריין בילאַנץ" — ניין קראַנקייַטן. פֿאַר וואָס זאָל ער דאַווענן צו גאָט פֿאַר גזינדהייַט? ער ברויכט ניט קיין הילף. — ענטפֿער: ער ווייסט ניט ווי ער פֿילט זיך אין פֿינף שניל. דאָס שוואַך-בייַ-זייַן פֿון מענטשן איז שטעטיק, ניט עפּיזאָדיש. אויך אַ גרויסן עשיר דאַווענט פֿאַר פּרנסה — ווייַל ער ווייסט ניטש וועגן מאָרגן.

נאָך: ס'איז קיין גאַנצן גאולה ניט. אַ מענטש שלאָפֿט אייַן אין נויט; ער וואַכט אויף פֿרייַ. עס האָט זיך אַ נס אָנגמאַכט. אָבער ווי ער פֿילט זיך אויפֿן מחרת — ווייסט ער ניט. דעריבן פֿאַר הלל מוז אַרייַן תּחנה. פֿאַר שמחה מוז מיטגיין תּפֿילה.

ד. ענוה פֿון שוואַך-בייַ-זייַן

שוואַך-בייַ-זייַן איז ניט בלויז אַ טעאָלאָגישע אינסייַט. עס איז דאָס יסוד פֿון דאָס וויכטיקסטע מידה: ענוה.

גבֿאות שטאַמט לעצטנס פֿון דעם גפֿיל פֿון אָן-פֿאַרוואַנדלבאַרקייַט — דאָס קערן אַז מייַן הצלחה איז בלייַבנדיק, מייַן פּאָזיציע זיכן, מייַן ערונגענשאַפֿטן ניט פֿאַרטיקן. דעם ממד ווען יענעס קערן ווערט צרויסגשטויסן דורך דאָס בוועסטזייַן פֿון שוואַך-בייַ-זייַן — פֿאַלט גבֿאות, ענוה קען אַרייַן. דאָס בוועסטזייַן פֿון שוואַך-בייַ-זייַן איז אַ קאַטאַרסישן בוועסטזייַן — עס רייניקט, עס ראַטעוועט.

מרדכי האָט דאָס פֿאַרשטאַנען לעצטנס. ער קען האָבן גנוצט אסתר'ס פּאָזיציע פֿאַר זייַן אייגנעם כּבֿוד, פֿאַר פּרסום. ער האָט עס ניט גטאָן. ער האָט גשוויגן. ער האָט גווארט. ווייַל ער האָט גגוסט: דאָס מער פֿאַנטאַסטיש דאָס הצלחה, דאָס מער שוואַך דאָס יחיד. ענוה פֿירט צו קשיות; קשיות פֿירן צו הצלחה. גבֿאות פֿירט צו שלאַפּן, שלאַפּן פֿירן צו כישלון.

✦ ✦ ✦

פרק ה

פּורים ווי אַ דיאַלעקטיק

שמחה און תּפֿילה — איינס

──────────────────────────────────

א. אַ פּאַראַדאָקס אין גמרא

ס'איז אַ פֿאַרוואַנדערלעכן פּאַראַדאָקס אין הלכות מגילה. ס'ווערן ציטירט צוויי אמוראים וואָס גרייַכן צו דעם זעלבן הלכ'ה-מסקנה — מ'דאַרף מגילה לייענען ביידע נאַכטס אין מאָרגנס — אָבער פֿאַר פֿאַרקערטע סיבות, צו פֿאַרקערטע פּסוקים.

דאָס ערשטע דעה ציטירט תּהלים כ"ב: "אלי אלי למה עזבתּני, רחוק מישועתי דברי שאגתי". דאָס איז דאָס שרי פֿון גאַנצן פֿאַרצווייפֿלונג — דאָס שרייַ פֿון אַ מורא'דיקן, איינזאַמן קינד ם וואָס האָט פּלוצלינג גמערקט אַז זייַן מאַמע איז אַוועקגגאַנגן. לויט דאָס מסורה האָט אסתר דעם פּסוק גגאָסן אויף דעם וועג צו דעם מלכ'ס חצר, אויפֿן דריטן טאָג פֿון יר תּענית. ס'איז אַ תּפֿילה פֿון ים, דעם טיפֿסטן כ'ורבן.

פֿון דאָ שלוס דאָס ערשטע: לייענען מגילה איז עקוויוולענט מיט גוסן תּחנות פֿאַר דעם אויבערשטן פֿון דעם טיפֿן של'ורבן. מגילה איז אַ ספֿר פֿון מענטשלעכן ווייטיק.

דאָס צווייטן דעה ציטירט תּהלים ל: "בּעֶרֶב יָלִין בּכי וְלַבּקֶר רִנָה". ס'איז דאָס זינגענדיקן תּהלים פֿון אַ מענטש וואָס איז אַ נס גהיילט גווארן, וואָס שפּרינגט איבן מיט גראַטיטוד. — פֿון דאָ שלוס דאָס צווייטן: לייענען מגילה איז גלייַך מיט זינגן הלל.

דאָס קשיא שרייַט: וואָס איז מגילה עיגענטלעך? אַ ספֿר פֿון ווייטיק — אָדער אַ ספֿר פֿון שמחה? — ענטפֿאָרט: ביידע כאַראַקטעריזירונגען זיינען אמת. מגילה האַלט אין זיך ניט איין מעשׂה, נאָר צוויי. דאָס מעשׂה פֿון מענטשלעכן ווייטיק, אמרוּת איינזאַמקייַט — אוּן דאָס מעשׂה פֿון אלקים-נס, פֿרייַהייַט, גאולה.

ב. יום-כּיפּור = פּורים

דאָס מקובּלים האָבן אויסגדריקט דאָס וואָס שייַנט ווי דאָס פּאַראַדאָקסאַלסטן גלייַכונג אין כּלל ייִדישן קאַלענדאַר: "יום כּיפּורים" — דאָס פּסוק וואָס מ'לייענט בדרך-כּלל ווי "דאָס טאָג פֿון כּפּרה" — פֿאַרהאַלט אויך: "אַ טאָג ווי פּורים". פּורים = יום כּיפּור.

מע שטוינט! יום כּיפּור — דאָס ערנסטסטן, אַוואָסאַמסטן, שרעקלעכסטן טאָג פֿון יאָר — אַ טאָג פֿון תּענית, לבנים, שטיין פֿאַרן בית-דין פֿון הימל. פּורים — דאָס פֿרייַלעכסטן, מרעישסטן טאָג — אַ טאָג פֿון משתּה, מלבושים, וויין. ווי קען מען דאָס גלייַכן?

דאָס ענטפֿאָרט, אין דעם ראַוו'ס רמ'ז, ליגט אין דעם דיאַלעקטישן נאַטור פֿון ביידע טעגן. יום כּיפּור ה'אַלט אין זיך — אונטן — אַ נאָטע פֿון שמחה: וואָס קען פֿרייַלעכער זייַן ווי כּפּרה, ווי אַ ניי אָנהייב מיט אַ ריינעם זעל? פּורים ה'אַלט אין זיך — אונטן — אַ נאָטע פֿון ערנסטקייַט: ווייַל דאָס נס פֿון פּורים דערמאָנט אונז פּרסיז וועגן שוואַך-בייַ-זייַן.

דאָס איז ווי תּענית אסתר — וואָס פֿאַלט אויפֿן דרייַצנטן אדר, אַ טאָג פֿאַר פּורים — איז ניט קיין "צוגאָב" צו פּורים. ס'איז אַ אָרגאַנישן טייל. עס שטייַלט אָן דאָס דאַווענ-ופּ-פּרשיות פֿון פּורים. דאָס ייִדישע פֿאָלק קאָן ניט זינגן הלל אָן אַ ביסל תּחנה, קאָן ניט קרייַנן אָן אַ ביסל ווייטיק-ב'עוועסטזייַן.

ג. קיין ריינעם הלל, קיין ריינע תּחנה

דאָס ראַוו שלוסט: ס'איז קיין אַבסאָלוטן הלל ניט — קיין תּפֿילה גאָר-גאַנץ אויסגעגעבן פֿאַר הודאה — וואָס האַלט ניט אין זיך, כאָטש ב'ע-פּנים-ניט, אַ עלעמענט פֿון תּחנה. און ס'איז קיין גאָר-ריינע תּחנה ניט אָן הודאה.

ווייַל פֿון שוואַך-בייַ-זייַן. ווי גרויס אויך דאָס נס, ס'איז קיין פּראָמעס ניט אַז מרעישדיקע שלאַפּן וועלן ניט ווידעראָלן. יעדן שיר פֿון כּבֿוד מוז אַרייַן — כאָטש ב'ע-פּנים-ניט — אַ שרייַ פֿאַר הילף. דאָס פֿרייַהייַטסשיר פֿון אַ גאָלפֿרייַען, גליקלעכן מענטשן איז — גלייַכצייַטיק — אַ שרייַ פֿון יענעם מענטשן וואָס ווייסט אַז מאָרגן איז ניט זיכן.

הלל-תּהלים ווייַזט דאָס אויס שיין. הלל — ס'איז שירות פֿון לויב-הודאה. נאָר אין מיטן דעם ג'ויפֿולן הלל טאַכן אָן "אנּא ד' הושיעה נא" — אַ שרייַ פֿאַר הילף. ס'איז ניט אַ וויידעספּרוך. ס'איז דאָס עכטסטע, ריכטיקסטע אויסדריק פֿון אמת'ן ייִדישן רעליגיעזן בוועסטזייַן. זינגן ביי-גלייַכן, שרייַן ביי-גלייַכן. דאָס איז אַ פּאַראַדאָקס — אָבער ס'איז אַ ייִד אַ פּאַראַדאָקסאַלן מענטש, מיר זיינען אַ פּאַראַדאָקסאַל פֿאָלק.

✦ ✦ ✦

פרק ו

עמלק: דאָס פּנים פֿון גאַנצן שלעכטס

דרייַ אַנטדעקונגען

──────────────────────────────────

א. אחשורוש'ס פּאַראַנאָידע הויף

אייַדער דאָס ראַוו ריכט צו המן ווי פֿילאָזאָפֿישע קאַטעגאָריע, גיט ער אַ שאַרפּן היסטאָרישן אַנאַליז. ס'גמרא זאָגט: אַחשורוש האָט ניט גגהאַט קיין לעגיטימאַטן ירשות-ריכט אויפֿן טראָן. ער איז גגאַנגן אויפֿן טראָן — ווי נאַפּאָלאָן טויזנטע יאָר שפּעטן — דורך מיליטערישן שטאַרקייַט אַלייַן, ניט לאַנגן-אָדיקן אָדיקייַט.

יענע אִיל-לעגיטימיטעט האָט ים גהאַנטירט זייַן גאַנצן מלוכה. דאָס בלייַ-אַנגסט איז ם פֿאָרגטרעטן אין ב'עוועגונג, אין פּאָליטיק, אין יעדן שריט. דאָס מחרת איז שוועדן, גאָר-גאַנץ-מענטשלעכע פֿאָרגיַי 180-טאָגיקן סעודה-פֿייַערונג — יאָ, 180 טעג! — ס'איז, לויט דעם ראַוו, ניט אַ בשׂימחה-פֿייַערונג נאָר אַ פֿאַרצווייפֿלטע גויפֿדעמאָנסטראַציע פֿון אַ ניט-זיכערן מלך.

המן האָט דאָס פֿאַרשטאַנען. ער האָט גגעשפּילט אין אַחשורוש'ס הויף דעם זעלבן ראָל וואָס בעריא האָט גגעשפּילט אין סטאַלין'ס. אַ גזונטן, זיכערן מלך וואָלט ניט גהאַט קיין נוצן אין אַ ברוט ווי המן. אָבער אַ קראַנקן, פּאַראַנאָידן מלך האָט זיך גאַנצלעך אויף ים אָנגשפּארט.

ב. המן'ס אַנקלאַגשריפֿט

המן'ס אַנקלאַגשריפֿט קעגן ייִדן — דאָס בישטיגדיקן "בּיל פֿון פּאַרטיקולאַרז" — איז אַ מייַסטערשטיק פֿון פּאַראַנאָידישן פּראָוואָקאַציע. דרייַ אָנקלאַגן: ייִדן זיינען אַ "אַנדערש-אַרטיקן" פֿאָלק; ייִדן זיינען ב'אַווייַקט איבן דעם גאַנצן מלוכה; ייִדן'ס גזצן זיינען אַנדערש פֿון אַלע.

וואָרשייַנלעך: דאָס פּערסישן קייסר-מלוכה איז גגווען מולטי-קולטורעל! מ'האָט אַוועקגעשיקט בריוון אין יעדן שפּראַך פֿאַר יעדן פֿאָלק! ווי אַזוי קען "אַנדערש-זייַן" זייַן אַן אָנקלאַג? דאָס ראַוו ענטפֿאָרט: ס'גייט ניט וועגן קולטור אָדער רעליגיע. ס'גייט וועגן ניט-פֿאָרזאָגבאַרקייַט.

המן האָט אַחשורוש'ן גגאָסן: "מ'ווייסט ניט וואָס אַ ייִד וועט טאָן. ער איז הייַנט לויאַל. אָבער מאָרגן? קיינעם ווייסט ניט. ייִדן זיינען בּייָ-גלייַכן ב'אַוואַנדט מיט אַלע פֿעלקער; בּייָ-גלייַכן ב'אַווייַקט אין אַלע קינקלען. אַ רעוואָלוציע פֿון ייִדן וועט ז'יך פֿאַרש'פּרייַטן ווי ברענעריקן פֿייַדיאַר.

דאָס האָט גגפּעלט. ס'איז ניט קיין לאָגיק ניט. ס'איז פּאַראַנאָידע לאָגיק. אַ פּאַראַנאָידן מלך, ווען ס'ווערט ים גגעבן אַ שלאַף-קוראַנט-עמ פֿון בלייַ-אַנגסט — ווענדט זיך אין אַ מאָנסטן. ש'וויגט ניט אָב, ניט שחרית, ניט כּפּרות, ניט שאַפֿן. דאָס טייַל-חכמה-שׂינאה פֿון המן האָט ד'אָס פֿאַרשטאַנען.

ג. עמלק: אַ קאַטעגאָריע, ניט אַ שטאַם

דאָס ראַוו גרייַכט צו זייַן דאַפֿיקסטן, אָריגינאַלסטן אינסייַט: המן ווערט יידענטיפֿיצירט, ניט בלויז ווי אַ היסטאָרישן שׂונא, נאָר ווי דאָס פּאַראַדיגמאַטישן בייַשפּיל פֿון אַ ווידערקאָמנדיקן קאַטעגאָריע — עמלק.

גאָט האָט אָנגעזאָגט אַ נצח-מלחמה קעגן עמלק. דאָס ראַוו בגלויבט: ס'וואָלט ניט גגליקלעך זייַן אַז גאָט זאָל ד'עקלאַרירן אַן אייביקן מלחמה קעגן אַ בלויזן בדוינישן שטאַם. עמלק איז ניט קיין ראַסן. ניט קיין נאַציאָנאַליטעט. עמלק איז אַ קאַטעגאָריע — מאַן-ד'ורכגעדרייַט, מאַן וואָס האָט זייַן אלקים-בצלם אָנגעביטן אין אַ שׂטן-בצלם.

ס'ייִדנטום, באַשאַפֿן בצלם אלקים, האָט ב'גלויבט — און גלויבט נאָך — אַז עס שטעקט אַ אלקים-פֿונק אין יעדן מענטשן. אויך אין דעם גוואַלדטיקן סינער בלייַבט עפּעס גוטס. דאָס איז ניט נאַיִוויטעט; ס'איז דאָס יסוד פֿון תּשובה-אמונה. אָבער דאָס מגילה — וואָ ס'גשיכטע ווידעראָלט דאָס אין יעדן דור — צווינגט דאָס ייִדישע פֿאָלק צו גדאָנקען: מאַן קען באַשלוסלעך דאָס בצלם-אלקים פֿאַרביטן מיט בצלם-שׂטן. עס גיט מענטשן וואָס האָבן גקלויבן דאָס שׂטן-אַלטערנאַטיוו.

אין אַן איינציקן שורה — דאָס ייִדנטום גלויבט, אויב אַ גרופּע אָדער פֿאָלק האָט אויפֿן בּאַנד "מחיית ישׂראל" — גלייַכגילטיק וואָס זייַן פּאָליטישן פּראָגראַם, גלייַכגילטיק צי פּראָגרעסיוו אָדער ריאַקציאָנאַר, צי זעקולאַר אָדער קלעריקאַל — ס'האָט דעם סטאַטוס פֿון עמלק.

ד. דרייַ אַנטדעקונגען

ד'אָס ראַוו אידענטיפֿיצירט דרייַ ייִנציקאַרטיקע אַנטדעקונגען ווייכע ס'ייִדישע פֿאָלק האָט גמאַכט דורך דאָס פּורים-דראַמע — אַנטדעקונגען וואָס מ'ד'אַרף ד'אַרף ד'אַרף ווידעראָלן אין יעדן דור.

דאָס ערשטע: מאַן קען ד'ורכגיין. ד'אָס מענטש, בּאַשאַפֿן בצלם אלקים, איז פֿעיִק גאָר-גאַנץ צו שוסן זייַן אלקים-בצלם אַרויס, זיך פֿאַרביטן אין אַ שׂטן. ד'אָס איז אַ עגּונה, טראָמאַטישע אַנטדעקונג. נאָר ד'אָס מגילה צווינגט: עס גיט מענטשן וואָס האָבן ד'אָס גקלויבן.

ד'אָס צווייטע: עמלק האָט אַ ספּעציאַלע אָבסעסיע מיט ד'עם ייִד. מאַן-שׂטן ה'אַסט אַלע — ס'איז ד'אָס נאַטור פֿון שׂטן. נאָר ד'עם ייִד האַסט ד'ו בּאַזונד'ן. ד'עם ייִד'ס בּלויזן אַנוועזנהייַט — ד'אָס פֿאַקט אַז ד'ו בּלייַבסט לעבן, אַז ד'ו בּלייַבסט יִיד — ד'אָס פּראָוואָקירט אַ פֿאַרווילד'עטע ריאַקציע. ס'איז אַבסורד. ס'איז ירראַציאָנאַל. אָבן ס'איז ד'ע רעאַליטעט.

ד'אָס דריטע: עמלק'ס שׂינאה דיסקרימינירט ניט. ניט ד'ו פֿרומע ייִד, ניט ד'ו פֿרייַ-גייַסטיקן, ניט ד'ו ציוניסט, ניט ד'ו אַסימיליאַציאָניסט. המן האָט ניט גפֿרעגט ווי פֿיל ייִדן בּעאָבּאַכטן שבּת. זייַן מגילה האָט אַרייַנגעשלאָסן אַלע מיט אַ ייִדישן בּלוט. ד'ייִדישן גורל איז קאָלעקטיוו — ניט ינד'יוויד'ועל.

✦ ✦ ✦

חתימה

──────────────────────────────────

ד'אָס ברית ווערט ווידעראָלט

ד'ו ראַוו שליסט מיט אַ ריפֿלעקסיע וועגן וואָס ד'אָס פּורים-דערפֿאַרונג לעצטנס ד'אָ ד'ורכגיפֿירט. חז"ל האָבן צוגגשריבן גרויסן חשיבות צום פּורים-דראַמע, סאַטענירנד'יק אַז ס'ה'אָט פּרעציפּיטירט אַ ניי-אויסזאָגן פֿון ב'רית — "קיימו וקיבלו" — אַ פֿרייַוויליקן, בּייגייסטיקן קבּלת-ה'תּורה. ניט מחמת מוזן, נאָר ווייַל ס'ייִדישע פֿאָלק האָט גוועלט.

וואָס ה'אָט ד'אָס אַנגד'ר'ייַסלעך גמאַכט? ד'אָס ראַוו מיינט: ד'ו אַנטד'עקונגען פֿון ד'עם פּורים-ד'ערפֿאַרונג — ד'ו ריאַליטעט פֿון מענטשלעכן שוואַך-בּייַ-זייַן, ד'ו עקזיסטענץ פֿון גאַנצן שלעכטס, ד'ו ראַטעוואָנד'יקע כּוח פֿון מענטשלעכן מוט מיט גאָטלעכן השגחה — ה'אָבּן ד'אָ גשאַפֿן אַ ריייפֿערע, אַ טיפֿערע אמונה. אַן אמונה וואָס ד'אַרף ניט נאַנד'ערע ניסים. וואָס קען ד'ו גאָט ד'אָס פֿינד'ן אין שטיל, אין פֿינצטן, אין הסתּר פּנים.

ד'אָס פּורים-ד'ערפֿאַרונג לערנט: אין ד'עם צייַט פֿון הסתּר פּנים ה'אַנד'לט גאָט ניט אָן אונדז — ו'מיר קענען ניט ה'אַנד'לן אָן ים. ד'אָס נס פֿון פּורים איז ד'ורכגאַנג-גאַנץ פֿון מענטשלעכן ה'אַנד'לן: אַ ד'על וואָס ה'אָט איבּערוואוּנד'ן יר מורא, אַן עלטן מאַן וואָס ה'אָט ניט גכניעד'יקט, אַ מלך'ס פּאַראַנאָיע ד'ורכגד'רייַט קעגן זייַן אייגנעם שליח. ד'אָ לייענט ד'אָס ייִדישע פֿאָלק ד'ו קלאָרע חתימה פֿון השגחה-פּרטית.

מיר פֿייַערן פּורים מיט משתּה-שמחה — ווייַל ד'אָס נס איז אמת, ד'ו גאולה איז גגאַנגן, ד'ו אָנלאַס ד'אַרף הלל. אָבּן מיר ד'אַווענן אויך אויף תּענית אסתר, מיר לייענן מגילה ווי תּפֿילה — ווייַל מיר ד'אַרפֿן ד'ערקענען, אונטן ד'ו שמחה, ד'אָס ווייַטנד'יקן שוואַך-בּייַ-זייַן פֿון מענטשלעכן מצב ו'ד'ו ייִדישן מצב.

ד'ו ראַוו שליסט מיט גרויסער ד'ירעקטקייַט: "מיר זיינען אַלע שוואַך. ד'ו ישׂראל-גיאון-ד'אָס-מיליטעריש-ה'אַנד'לן ה'אָט גלעבּט זיבּן יאָר אין גבֿאות, ה'אָט פֿאַרגסן ד'אָס פּרינציפּ. קיינעם איז ניט אַ ד'ין. שוואַך-בּייַ-זייַן פֿירט צו ענוה, ענוה פֿירט צו פֿראַגן, פֿראַגן פֿירן צו הצלחה. אָבּן גבֿאות פֿירט צו טעות, ו'טעות ה'אָבּן אַ פּרייַז."

זאָלן מיר טראָגן ד'אָ ד'ו לימוד אינאיינעם: ד'ו חכמה פֿון שוואַך-בּייַ-זייַן, ד'עם מוט פֿון מרד'כי, ד'עם גיניוס פֿון אסתר, ד'ו אמונה פֿון אַ פֿאָלק וואָס ה'אָט גלערנט, אין יעד'ן ד'ור, גאָט צו ד'אַרפֿינד'ן אין ד'אָס פֿינצטן. ו'זאָלן מיר מקוים ווערן, שנעל אין אונדזערע טעג, ד'ו ייחוד'יקע גאולה — ווען ד'אָס אלקים-פּנים ווערט ניט פֿאַרשטעקט מער.

אסתר ד:יד — "ומי יודע אם לעת כּזאת הגעתּ למלכות"

"ווער ווייסט — אפֿשר בּיסטו פּרסיז פֿאַר אַזאַ שעה צו ד'ו קרוין גקומען?"

✦ ✦ ✦

נספּח: שׂכל-הכּל פֿון לימודים

──────────────────────────────────

נבֿואיִשע קהל / ניט-נבֿואיִשע קהל

ד'ו ד'ורכגאַנג פֿון נבֿואה צום צייַט פֿון הסתּר פּנים — ד'אָס איז ד'אָס צענטראַלן היסטאָרישן ה'ינטערגרונד פֿון מגילה. אין ד'עם נבֿואיִשן צייַט איז גאָטלעכן בּאַפֿעל קלאָר גגאַנגן. אין ד'עם ניט-נבֿואיִשן צייַט באַקומט ד'ו מענטש בּלויז ווינקן, ד'אָמ אין קאָד, ו'מוז ה'אַנד'לן מיט גרויסערן פֿרייַקייַט ו'אָנטוואָרטלעכקייַט.

יחיד-כּלל

ד'ו גרויסע פֿיגורן פֿון ייִדישן גשיכטע — אַבֿרהם, משה, מרד'כי, אסתר — זיינען ניט בּלויז יחידים. זיי ה'אַלטן אין זיך ד'אָס גאַנצע פֿאָלק. זייערע תּפֿילות זיינען ד'ו תּפֿילות פֿון ד'עם כּלל. ד'אָס גיט זיי זייער כּוח.

שוואַך-בּייַ-זייַן

ד'ו מענטש איז אַן אָרגיזיצן-בּייַ — פֿעיִק צו פֿאַרוואָרגאַנען זייַן אייגנעם ד'ורכגאַנג. ד'אָס שוואַך-בּייַ-זייַן איז ד'אָס יסוד פֿון ענוה, ד'ו ריכטפֿאַרד'יקונג פֿאַר תּפֿילה, ו'ד'ו קוועל פֿון ד'עם ד'יאַלעקטישן נאַטור פֿון פּורים.

ד'ו ד'יאַלעקטיק פֿון פּורים

פּורים איז בּייַ-גלייַכן אַ טאָג פֿון הלל ו'אַ טאָג פֿון תּחנה. ד'ו מגילה איז בּייַ-גלייַכן אַ ספֿר פֿון מענטשלעכן ווייטיק (ד'ריקן פֿון תּהלים כ"ב) ו'אַ ספֿר פֿון גאָטלעכן נס (ד'ריקן פֿון תּהלים ל). תּענית אסתר — ד'ו תּפֿילה-ד'ימענסיע פֿון פּורים — איז ניט קיין צוגאָב נאָר אַ אָרגאַניש טייל.

עמלק

עמלק איז ניט קיין שטאַם. ס'איז אַ קאַטעגאָריע — מאַן וואָס ה'אָט גאָר-גאַנץ פֿאַרביטן זייַן אלקים-בּצלם מיט אַ שׂטן-בּצלם. ס'איז ד'ו אירראַציאָנאַלע, אָבּסעסיווע שׂינאה פֿון ייִדן וואָס ווידעראָלט זיך אין יעד'ן ד'ור.

ד'ו קאָמפּלעמענטערע ראָלן

מרד'כי: ד'ו אינישיאַטיוו-נעמנד'יקן, ד'ו לערענד'יקן, ד'ו וויזיאָנערן. אסתר: ד'ו ד'ורכפֿירנד'יקן, ד'ו פּראַקטישן, ד'ו מייַסטן פֿון ד'ו קנסט פֿון צייַטפּונקט. ד'ו ד'ייַאַד פֿון מרד'כי ו'אסתר מאָד'עלירט ד'ו גאַנצע פֿירערשאַפֿט.

✦ ✦ ✦

זכר צדיק לברכה

ד'עם צד'יק'ס אָנד'ענק זאָל זייַן אַ ברכה