אור הפורים

בסיעתא דשמיא

◆

אוֹר הַפּוּרים

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

שיעורים אין א חסידישן סטיל אויף מגילת אסתּר

געבויט איף די הייליקע רייד פון

מרן הגרי״ד סאלאוויטשיק זצ״ל

ראש ישיבת רבּינו יצחק אלחנן

◆

ארויסגעבּרענגט אין א חסידישן סטיל

מיט קוואַלן פון חסידות, קבּלה, און ספר תּניא

פּורים תשפ״ה

הקדמת המביא לדפוס

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

דער ספר וואָס איר האַלט יעצט אין די הענט — אוֹר הַפּוּרים — איז א גאַנץ באַזונדערע אוצר. דאָס איז נישט קיין סתם גאַסן-שמועס און נישט קיין געמאכטע דרשה. נאָר, מיט גאָטס הילף, זענען דאָ איינגעזאַמלט די הייליקע געדאַנקען פונעם גאון ופּוסק הדור, מרן הרב יוסף דוב הלוי סאלאוויטשיק זצ״ל — וועמען גאַנץ כלל ישראל פלעגט רופן „דער ראַוו“ — נאָכגעשריבן פון זיינע הייליקע שיעורים וואָס זענען געווען ווי א שבּר קדושה אין די טעג פון פּורים.

ווי א גרויסער עדות קען מען זאגן: דער ראַוו האט די מגילת אסתּר נישט בלויז געלייענט ווי א היסטאָרישע כראָניק. ניין! פונקט ווי די מבינים אין חסידות גייען אריין אין פּנימיות התּורה — אַזוי האט אויך דער ראַוו אריינגעקוקט טיף אין די לבושים פונעם מגילה, און ארויסגעצויגן דעם ניצוץ פון די אורות הגנוזים. מען שפּירט ביי זיינע ווערטער דעם ריח פון ספרי הקודש — תּהלים, ספר הכּוזרי, דעם ויכּוח שכל ולב פון ספר איוב, ביז די טיפענישן פון נגלה ונסתּר.

מיר זענען זוכה צו לעבן אין א דור פון הסתּר — וואָס איז נישט בלויז אַן אויפהער פון נבואה, נאָר א דאָפּלטע הסתּרה: הסתּר בתוך הסתּר. די תורה פונעם ראַוו ברענגט לאנגזאם ארויס דעם ניצוץ פון די שכינה הקדושה אין אונזער פינצטערניש. מיר זאָגן איבער אין זיין נאָמען דאָס שארפסטע וואָרט פון מגילת אסתּר — דאָס ליכט פון פּורים — און אנ״ש וועלן עס לייענען מיט דאָרשט, שמייכלען, וויינען, און צוזאַמען מיטן ראַוו שרייען: אנּה ה׳ הושיעה נא.

עס שטייט געשריבן: לַיְּהוּדִים הָיְתָה אוֹרָה וְשִׂמְחָה וְשָׂשֹׂן וִיקָר — און חז״ל זאָגן: אורה — זוֹ תּורה. באמת, די גאַנצע מגילת אסתּר טראָגט אין זיך א ליכטיגן אינהאַלט — דאָס ליכט וואָס מען זעט נישט מיט די אויגן, אָבער מען שפּירט עס מיט די נשמה.

◆ ◆ ◆ ◆ ◆

פּרק א

הסתּר פּנִים — הסתּר בתוך הסתּר

פון דער שיינער נבואה-זון ביז די פינצטערע גלות-נאַכט

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

א. די מציאות פון שושן — ווי א חסיד פאַרשטייט

חברים, מיר דארפן פאַרשטיין: וויאזוי גייט מען צוגיין צו די מגילה? גייט מען עס לערנען ווי א טרוקענער אקאדעמיקער — אָדער ווי א ייִד וואָס שרייט פון האַרצן? דער ראַוו האט אונז געלערנט: מען דארף צוגיין מיט א ייִדיש האַרץ.

די מגילת אסתּר שטעלט פאר אונז יענעם שרעקלעכן אומקער-פּונקט — דעם שארפן מאָמענט ווען כלל ישראל איז אריבערגעגאנגען פון א עולם פון אוֹר הגלוי — דער עולם פון נבואה, וואו מען האט געגלייבט מיט אָפענע אויגן — צו א עולם פון אוֹר הגנוז — דער עולם פון ניצוצות הפּזורות, פון הסתּרה, און פון תפילה אין דער פינסטער.

אין לשון חסידות: מיר שטייען פאר דעם ענין פון צמצום אין די השגחה. דער אויבערשטער האט זיך חלילה נישט אוועקגעצויגן, נאר ער האט זיך מלביש געווען — ער האט אנגעטאָן א אַנדערע לבוש פון מציאות. פריער פלעגט גאָטס שמועס מיט די מענטשן גיין דורך פּה אל פּה פון נבואה. אין שושן, אין די מגילה, גייט דער שמועס דורך די מאורעות און פּאַסירונגען.

דאָס הסתּר אסתּיר פּני פון דער תורה — וואָס חז״ל בינדן אָן צום נאָמען אסתּר — טראָגט אין זיך א חסידישן אמת: ממה נפּשך, דער הסתּר מיינט נישט אז עס איז גאָרנישט דאָ. איך בין נאך דא! אבער איך בין ווי א אור המלובּש בּכלי — דער ניצוץ שיינט דורך דעם כּלי פון טבע.

דער ספר התּניא (פּרק י״ב) שרייבט דעם יסוד: הגם וואס דער גוף פאַרדעקט און מאַכט א הסתּרה, דאָך שיינט די נשמה און לעבט אים אויף פון אינעווייניג. אַזוי אויך א וועלט וואו מען זעט נישט קיין נבואה — דאָס מיינט נישט חלילה אז עס איז דאָ א בראָך. עס איז בלויז א אַנדערע לבוש. דאָס אינערליכע ליכט שמועסט ווייטער מיטן ייִד.

(ע״פּ ספֿר תּניא, שער היחוד והאמונה, פּרק ג; ועיין זוהר הקדוש פּ׳ תּולדות דכ״ה ע״ב)

ב. צוויי תקופות, צוויי סאָרטן ליכט

לאָמיר מאַכן א חסידישן משל. נעמט א ליכטל. אין א צימער מיט פילע פענצטער אינמיטן טאָג, זעט מען קוים דאָס ליכט. אָבער גייט אריין אין א קעלער — דאָרט שיינט דאָס ליכטל ווי א זון. דאָס איז דער חילוק: דאָס ליכט פון נבואה האט געשיינט ווען עס איז געווען ליכטיג. דאָס ליכט פון די מגילה שיינט דוקא אין קעלער — עס איז נישט ווייניגער, נאר עס איז א אַנדערע סאָרט שיין.

די מגילה שטייט אין א שארפן קאָנטראַסט צו ספר שמות. אין מצרים זענען געווען נסים גלויים, אותות און מופתים. עס איז נישט געווען קיין פראַגע — דא איז דער אויבערשטער! אין שושן טראָגט דער נס דאָס קליידל פון טבע און צופאַלן. נאר אויגן וואָס גלויבן קענען עס זען. און פּונקט דא — אין די הסתּרה — ליגט דער גרעסטער נס פון אלעמען.

אין מצרים האט דער אויבערשטער געשריגן: ה׳ הוא האלקים — אני, אני ה׳! אין שושן האט דער אויבערשטער כביכול געשעפּטשעט. אָבער צו וועמען שעפּטשעט ער? צו דעם וואס קוקט מיט דאָס האַרץ. צו אסתּר, צו מרדכי — און דורך זיי, צו יעדן ייִד.

דער ראַוו שטעלט ארויס א גרויסן חידוש: אין מצרים האט דער מענטש געמוזט פאָלגן גאָטס פלאַן פּונקטליך. משה רבינו האט נישט געדארפט אליין אויסקלייבן. מרדכי אבער האט געדארפט שטיין פאר א גאַנצן ספּעקטרום פון מעגליכקייטן — און ער האט אליין געמוזט קלייבן. דאָס איז די נייע עבודה — די עבודה פון בחירה — וואָס דער אויבערשטער פאָדערט פונעם מענטש אין גלות.

(ע״פּ שיחות הרב זצ״ל; ועיין מגלה עמוקות, מגלת אסתּר)

◆ ◆ ◆ ◆ ◆

פּרק ב

דער יחיד וואָס איז א כלל

דער חסידישער סוד פונעם דעם כלל-יִיד

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

א. וויאזוי א יִיד טראָגט א גאַנצע וועלט

חברים, לאָמיר זיך אפשטעלן ביי דעם סוד פון כלל ישראל. אינעם ספר התּניא (פּרק ל״ב) שרייבט דער אלטער רבי: נשמות ישראל זענען אלע א חלק אלוה ממעל ממש. דאָס איז נישט סתם א וואָרט — חלק אלוה ממש! דאָס מיינט: יעדער ייִדישע נשמה איז א שטיק אלוקות אין די וועלט.

וואָס לערנען מיר ארויס פון דעם? א דאַנק דעם תניא פאַרשטייען מיר — ווען א ייִד שרייט, ווען א ייִד עסט, ווען א ייִד ליבט, ווען א ייִד וויינט — שמועסט דא דער עצמות. דאָס חלק מיינט נישט א קליין שטיקל. עס איז כביכול א כּלי וואָס האַלט אין זיך די גאַנצע געטלעכע ליכט.

א ייִד איז נישט סתם א חלק פון גאָט. א ייִד האַלט גאָט אין זיך. אין יעדן ייִד שטעקט דאָס גאַנצע — ממש ווי א קליינע פּינטל קען האַלטן אין זיך דעם גאַנצן בילד.

דער ראַוו ברענגט א חידוש: מרדכי איז נישט געווען סתם א יחיד. ניין, ער איז געווען עפּעס פיל גרעסער. ווען מרדכי האט אויסגעשריגן זיין גרויסן געשריי, ויזעק זעקה גדולה ומרה — האבן ייִדן איבער די גאַנצע מדינה אנגעהויבן ציטערן. וויאזוי? ווייל מרדכי האט אין זיך איינגעשלאָסן דעם גאַנצן כלל.

אין לשון חסידות: מרדכי איז געווען א בּינוני — אבער נישט אינעם פשוטן זין פון איינעם וואס קעמפט מיטן יצר הרע, נאר ער איז געווען א כלל-ייִד — דער יחיד וואָס ווערט איינס מיט די מאַסן. זיין הארץ האט געקלאַפּט פאר מיליאָנען.

(ע״פּ ספֿר תּניא, אגרת הקודש; ועיין נועם אלימלך, פּ׳ ויחי)

ב. אברהם, משה, מרדכי — א ייחוס-ליניע פון כלל-יִידן

לאָמיר קוקן אויף דעם גרויסן ייחוס. אברהם אבינו — פונוואַנען קומט ער? כּי בּחרתּ בּו מכּל הלשׁנות. דער אויבערשטער האט אויסגעקליבן דעם ייִד. נישט ווייל ער איז געווען דער גרעסטער — נאר ווייל ער האט געהאט דעם כח אריינצוהאַלטן א גאַנצע וועלט אין זיך.

אויב א ייִד קען האַלטן גאָט אין זיך — קען ער אויך האַלטן א פאָלק אין זיך. אויב א ייִד'ס הארץ איז גענוג גרויס פארן אויבערשטן — איז עס גענוג גרויס פאר מיליאָנען ייִדן. דאָס איז דער סוד פון כלל-ייִד. אברהם איז געווען א כלל-ייִד. משה איז געווען א כלל-ייִד. מרדכי איז געווען א כלל-ייִד.

עס איז דאָ א וואָרט פונעם בעל שם טוב הקדוש זי״ע: ווען א ייִד קערט זיך איבער צום אויבערשטן באמת — ווען זיין הארץ קלאַפּט פאר אמת — דאַן קלאַפּט מיט אים זיין גאַנצע סביבה. דא ליגט דאָס גאַנצע פּשט.

דערפאר — ווען מרדכי האט געשטאנען ביי די שערי המלך — האט ער נישט געשטאנען אליין. עס האבן געשטאנען מיט אים אלע נשמות פון כלל ישראל וואָס זענען כביכול אריינגעצויגן געווארן אין זיין הארץ.

(ע״פּ בּעש״ט הקדוש, כּתר שם טוב, אות נ״ג; ועיין מגלת אסתּר עם פּי׳ ר׳ שלמה אלקבץ)

◆ ◆ ◆ ◆ ◆

פּרק ג

מרדכי ואסתּר — צוויי שליחים, איין האַרץ

דער סוד פון אב ואם אין עבודת השם

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

א. דער אויבערשטער שיקט אלעמאל צוויי

חברים, עס איז באקאנט אין חסידות — יעדע פעולה ארבעט אין א פּאָר. דער אויבערשטער האט ביים באַשאַף אלעמאל געארבעט מיט ייחודים פון צוויי — שמים וארץ, אור וחושך, אש ומים. אַזוי אויך ביי די ישועה.

דער אויבערשטער האט נישט אויסגעקליבן איין שליח, נאר צוויי. נישט נאר מרדכי, און נישט נאר אסתּר. ביידע. דא ליגט א טיפע לערע וואָס גייט ווייטער ווי סתם שיוויון; עס רירט אָן דעם יסוד פון נשמות שהן כּלולות מכּולם — ייִדישע נשמות וואָס האַלטן אין זיך דעם גאַנצן ספּעקטרום פון געטלעכקייט.

זָכָר וּנְקֵבָה בָרָא אֹתָם, וּבֵרֶך אֹתָם — פּונקט אַזוי אין פּורים: מרדכי ואסתּר — דער מאַן און די פרוי פונעם מגילה — זיי שפּיגלען אָפּ דעם גאַנצן שידוך פון דער בריאה.

ב. מרדכי — דער אב-כלל-יִיד פּרינציפּ

מרדכי שטעלט מיט זיך פאר דעם זכר צוגאַנג. נישט סתם דאָס וואָרט מאַנצבּיל, נאר דעם פּרינציפּ פון חכמה אין קבּלה — דער קאָפּ פונעם ענין. ער קוקט אויף זאכן אבסטראַקט, ער זעט פון דערווייטנס, ער נעמט די איניציאטיוו.

דער ראַוו ברענגט ארויס: פארוואס האט מרדכי נישט געוואָלט אוועקגיין פון שערי המלך? ווייל ער האט געשפּירט מיט זיין חסידישן חוש אז עפּעס קאָכט זיך. ער האט געהאט א אהנונג — נישט קיין נבואה און נישט רוח הקודש במלוא מובן המילה — נאר א אינערליכער ניצוץ וואָס האט אים נישט געלאָזט רוהן.

אין חסידות איז דאָ א באקאנטער ענין פון ביטול הגוף — ווען א ייִד ברענט פאַר א זאַך, שפּירט ער זיך נישט אליין. ווייל ער איז אינגאנצן אריינגעטאָן אין זיין שליחות, און ביי אים מיינט אפלאָזן דעם פּאָסטן איין מינוט — חלילה חסר זיין אינעם גאַנצן שליחות.

(ע״פּ מגלת אסתּר, ועיין פּרי ה״ה, פּ׳ ויקהל)

ג. אסתּר — די בינה פון די מגילה

אסתּר שטייט אין די מגילה אלס די בינה — אין קבּלה איז בינה דער טיפער פאַרשטאַנד. נישט נאר דער קאָפּ, נאר דאָס הארץ. נישט בלויז וואָס, נאר וויאזוי. חז״ל זאָגן נשים דעתן קלה, אָבער זיי זאָגן אויך: בינה יתירה ניתּנה לאישה יותר מן האיש. די בינה יתירה איז דער פּראַקטישער, טיפער פאַרשטאַנד פון מציאות.

מרדכי'ס בריוו — ומי יודע אם לעת כּזאת הגעת למלכות — איז נישט קיין באַפעל. עס איז נישט קיין שטרענגע הוראה. נאָר וואָס? עס איז א פראַגע. דא ליגט מרדכי'ס חכמה. ער האט עס כביכול אריינגעלייגט אין איר הארץ, כדי זי זאָל עס טיף פאַרשטיין: זי אליין מוז קלייבן.

און נאכדעם וואס אסתּר האט אנגענומען דאָס שליחות — ויעש מרדכי ככל אשר צותה עליו אסתּר. דער רבי ווערט דאָס תלמיד. דא ווערט אויסגעפירט דער פּרינציפּ: ביי די ישועה ארבעטן זיי ביידע צוזאַמען.

וואָס האט אסתּר פאַרשטאַנען וואָס מרדכי נישט? אסתּר האט פאַרשטאַנען וויאזוי מען גייט צום מלך. מרדכי איז געווען דירעקט — גיי אריין, בעט, וויין. אסתּר אבער איז געגאנגען מיט בינה — נישט צו בעטן גלייך, נישט צו פּלאַצן, נאר צו שפּילן דאָס שפּיל. איר גאַנצע סטראַטעגיע פונעם משתה איז געווען א מייסטער-ארבעט.

(ע״פּ ר׳ צדוק הכהן מלובלין, פּרי צדיק, פּ׳ ויגש; ועיין מגלה עמוקות, שאלות ותשובות)

ד. דער משתה — א חסידישע שִׂמחה-סטראטעגיע

אסתּר'ס משתה-סטראַטעגיע האט אין זיך א חסידישן סוד. אין חסידות זאָגט מען: שׂימחה פּורצת גדר — שׂימחה רייסט דורך אלע פּלויטן. אסתּר איז נישט געגאנגען בעטן מיט טרערן. זי איז געגאנגען פאַרפירן דורך שמחה. מיט וויין, מיט א גוטן מאָמענט, שפּילנדיק אויף אחשורוש'ס פּסיכאָלאָגיע.

פאַרוואָס האט זי געוואַרט ביים ערשטן משתה? ווייל זי האט געוואַרט — פונקט ווי א חסיד וואַרט אויף א עת רצון — זי האט געוואַרט אויפן ריכטיגן מאָמענט ווען די שכינה וועט שיינען.

◆ ◆ ◆ ◆ ◆

פּרק ד

כּסאודיקייט — דאָס אמתע פּנים פונעם מענטש

וויאזוי א חסיד לעבט מיטן ניצוץ פון ישועה

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

א. דער מענטש — א קליין שיפל אין שטורעם

חברים, דא קומען מיר צו א יסוד וואָס דער ראַוו האט אנגערופן א נייע קאַטעגאָריע אין רעליגיעזן דענקען — כּסאוּדיקייט (צופעליקייט/שוואַכקייט). אין חסידישן לשון קען מען עס רופן: דאָס טיפע געפיל פון ביטול.

דער מענטש איז א דערשראָקן באַשעפעניש — נישט ווייל ער איז שוואַך, נאר דוקא ווייל ער איז גרויס. דער אויבערשטער האט אים געגעבן כּשרונות וואָס קיין אנדערע באַשעפעניש האט נישט. אָבער פּונקט די כּשרונות זענען דער קוואַל פון זיין פּחד — ווייל ער ווייסט וואָס ער קען אלץ פאַרלירן.

א חיה לעבט אינגאנצן אינעם יעצט. זי האט נישט קיין זכרון און נישט קיין מחשבה. דער מענטש אבער האט דעם גרויסן מתנה פונעם גייסט — ער פאַרשטייט זיין אייגענע ענדליכקייט. ער לעבט אין דריי וועלטן: עבר, הווה, און דעם פּלוצלינגדיגן מאָרגן. אין דעם דריטן וועלט לויפט די שרעקלעכע פראַגע: וואָס וועט זיין מיט מיר?

עס איז קיינמאָל נישט דאָ קיין גאַנצע ישועה. א צרה ביינאַכט, א ישועה אינדערפרי. א נס פּאַסירט — אָבער וואָס וועט זיין מאָרגן? דאָס ווייסט מען נישט. דאָס איז דער יסוד פון יעדער תפילה.

ב. חסידישע כּסאודיקייט — ביטול אין גאָטס הענט

אין חסידות פאַרשטייען מיר: דאָס געפיל פון איך ווייס נישט וואָס וועט זיין איז נישט נאר א שרעק — עס איז א הייליגע מצב. פאַרוואָס? ווייל ווען א ייִד ווייסט אז זאכן זענען נישט אין זיינע הענט, קען ער נישט האבן קיין גאווה. און וואו עס איז נישט דאָ קיין גאווה, דארט איז דאָ א ביטול — און ביטול עפֿנט דאָס הארץ צום אויבערשטן.

דער ספר התּניא לערנט אונז: הלב המלא אהבה ויראה — א הארץ פיל מיט ליבּע און יראה. יראה מיינט נישט סתם פּחד, נאר יראת הרוממות — ציטערן פאַרן אויבערשטן'ס גרויסקייט. אבער אויך דאָס ציטערן פון איך ווייס נישט. דאָס איז די גרויסע חסידישע עבודה.

דער צמח צדק זי״ע האט אמאל געזאגט: א ייִד וואָס ווייסט נישט — שטייט שוין האַלבן וועג ביי גאָט. מען דארף נאר לאָזן דעם אויבערשטן ארבעטן.

(ע״פּ ספֿר צמח צדק, דרושים; ועיין ספֿר תּניא, ליקוטי אמרים, פּ׳ ל״ה)

ג. כּסאודיקייט אלס דער קוואַל פון תפילה

פון דא לערנען מיר ארויס: די שוואַכקייט פונעם מענטש איז נישט נאר א מצב — עס איז דער איינציגסטער אמת'ער קוואַל פון תפילה. וואָס מאַכט אונז דאווענען? די צרה, די מענטשליכע נויט. פאַרוואָס האט א מענטש אלעמאל א נויט? ווייל ער ווייסט קיינמאָל נישט וואָס מאָרגן ברענגט. דערפאר דאווענען מיר דריי מאָל א טאָג.

א גוטער משל: א מיליאָנער וואָס איז געזונט און פריש — דארף ער דאווענען רפֿאנו? אויב מען קוקט עס אָן טרוקן, דארף ער נישט. אָבער ער ווייסט דאָך נישט וואָס עס וועט זיין אין א האַלב שעה ארום! דאָס אייביגע געפיל פון איך בין נישט זיכער מאַכט תפילה פאר א תמידידיגע עבודה.

אין חסידות איז באקאנט: תפילה היא בחינת עבודה שבלב. נישט סתם זאָגן ווערטער, נאר א געשריי פונעם הארץ. און א געשריי קומט נאר ווען מען שפּירט אז מען איז אליין גאָרנישט. ה׳, אני עבדך, בן אמתך — איך בין דיין קנעכט, איך בין דיינער — נישט מיין אייגענער.

(ע״פּ ספֿר תּניא, ליקוטי תּורה, פּ׳ ויקרא; ועיין פּרי מגדים, פּתיחה לאו״ח)

ד. כּסאודיקייט אלס דער קוואַל פון ענוה

ענוה אין חסידות מיינט נישט שוואַכקייט. עס מיינט נישט זאָגן איך בין נישט גוט. ענוה באמת מיינט: אָן גאָט בין איך גאָרנישט, אבער מיט גאָט בין איך אלצדינג. די דאָזיגע כּסאוּדיקייט גיבט אונז דעם ריכטיגן באָדן פאַר אמת'ע ענוה.

קוקט אויף מרדכי: ער האט געקענט נעמען דעם גאַנצן כבוד פון אסתּר'ס פּאָזיציע. ער האט געקענט שרייען איך האב עס געטוהן! אבער מרדכי איז געווען שטיל. דאָס איז ענוה. ווייל ער האט פאַרשטאַנען: דאָס איז נישט מיין שמחה — נאר דעם אויבערשטן'ס שמחה. דאָס איז נישט מיין ישועה — נאר גאָטס ישועה.

◆ ◆ ◆ ◆ ◆

פּרק ה

פּורים אלס א דיאַלעקטיק פון שִׂמחה און תפילה

יום כּ-פּורים — דער חסידישער סוד

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

א. דער פּאַראדאַקס פון מגילה-לייענען

חברים, מיר קומען יעצט צו א געוואלדיגן פּאַראַדאָקס. חז״ל ברענגען אראָפּ אז צוויי תנאים זאָגן דעם זעלבן פּסק — מען דארף לייענען די מגילה סיי ביינאַכט און סיי אינדערפרי — אָבער מיט אינגאנצן פאַרקערטע טעמים. עס זענען נישט נאר אנדערע פסוקים, עס זענען צוויי פּולאַרע וועגן פאַר פאַרשטיין.

די ערשטע מיינונג ברענגט דעם פּסוק אין תהלים (כ״ב): אלי אלי למה עזבתּני — א געשריי פון ייאוש. אסתּר האט דאָס געזאָגט אויפן וועג צום מלך. לויט דעם איז מגילה-לייענען א סאָרט תפילה און א געשריי. די צווייטע מיינונג ברענגט דעם פּסוק (תהלים ל׳): לעֶרב ילין בכי ולבּקר רנה — א ליד פון שמחה. לויט דעם איז לייענען מגילה א סאָרט הלל און הודאה.

וואָס איז טאקע די מגילה? א בוך פון שרייען? אָדער א בוך פון פרייד? דער ענטפער איז: ביידע! נישט האַלב-האַלב, נאר אינגאנצן שרייען און אינגאנצן פרייד צוזאַמען. דאָס איז דער חסידישער יחוד פון פּורים.

אין חסידות לערנען מיר: הכּל מן השמים, חוץ מיראת שמים. דער אויבערשטער גיבט אלעס, אבער א ייִד מוז ברענגען איין זאַך: זיין הארץ. ואנכי הסתּר אסתּיר פּני — גאָט פאַרשטעקט זיך. אָבער פּונקט ווען ער פאַרשטעקט זיך, קען א ייִד'ס הארץ אים דערגרייכן. ווייל א געשריי דערגרייכט אלעמאל, ווי חז״ל זאָגן: שערי דמעות לא ננעלו.

(ע״פּ מסכת ברכות כ״ז, ועיין תּוספות שם; גמרא בּבּ״ב)

ב. פּורים = יום כּ-פּורים — דער גאַנצער סוד

די מקובלים האבן ארויסגעברענגט א געוואלדיגן חידוש: פּוּרִים = יום כּ-פּורים. דאָס מיינט אז יום הכּיפּורים איז נאר ווי פּורים. אָדער אין אנדערע ווערטער: פּורים איז פונקט ווי יום כּיפּור.

אויפן אויבערפלאַך זענען זיי צוויי פּאַזערלעך וואָס פּאַסן נישט צוזאַמען: יום כּיפּור איז ערנסט, קדוש, מען פאַסט, מען טראָגט ווייס. פּורים איז פרייליך, מען טרינקט וויין, מען טראָגט קאָסטיומען. וויאזוי גלייכט מען עס צו?

דער ראַוו זצ״ל האט אמאל געזאגט: אום יום כּיפּור וויינט מען פון פינסטערניש — און דאָרט ליגט א גרויסע שמחה. פּורים טאַנצט מען מיט וויין — אָבער דאָרט ליגט א גרויסער געשריי. אין ביידע איז דאָ בכי און רנה אינאיינעם.

אין חסידות פאַרשטייען מיר: יום כּיפּור'ס ערנסטקייט האט אין זיך א טיפע שמחה — וואָס קען דען זיין מער פרייליך ווי כּפּרה? פּורים'ס שמחה האט אין זיך א טיפע תפילה — ווייל דער נס דערמאָנט אונז ווי שוואַך מיר זענען אליין. דערפאר איז תענית אסתּר נישט סתם א צוגאָב — עס איז א טייל פונעם ענין.

(ע״פּ ר׳ יצחק לוריא (האריז״ל); ועיין ספֿר מני לגיאות)

ג. קיין גאַנצער הלל, קיין ריינע בקשה

פון דא קומט ארויס א גרויסער כלל: עס איז נישט דאָ קיין גאַנצער הלל וואָס האט נישט אין זיך א ביסל בקשה, און עס איז נישט דאָ קיין ריינע בקשה וואָס האט נישט אין זיך א דאַנק. ווייל דער מענטש ווייסט קיינמאָל נישט וואָס מאָרגן ברענגט.

אנּה ה׳ הושיעה נא זאָגן מיר אינמיטן דעם גרויסן הלל. דאָס איז נישט קיין סתירה. דאָס איז דער אמת'סטער אויסדרוק פונעם ייִדישן הארץ: א מינוט צוריק האב איך געזינגען א ניגון, און יעצט בעט איך דעם אויבערשטן. ווייל איך ווייס נישט וואָס וועט זיין.

דאָס ייִדישע פאָלק איז א פּאַראַדאָקסאַל פאָלק. און דאָס איז אונזער יחוד. מיר זענען א עם עולם נישט נאר ווייל מיר לעבן לאַנג, נאר ווייל מיר האַלטן ביידע געפילן אין איין הארץ.

(ע״פּ ספֿר אמת ואמונה מהרה״ק ר׳ מנחם מענדל מוויטעבּסק)

◆ ◆ ◆ ◆ ◆

פּרק ו

עמלק — דאָס פּנים פון די קליפּה

המן, שְׂנאה, און די אייביגע פינצטערניש

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

א. המן — א קליפּה אין א מנהיג-קליידל

חברים, לאָמיר יעצט צוגיין צום שורש פונעם שלעכטס — המן. אין קבּלה איז דאָ צוויי סאָרטן קליפּות: קליפּת נוגה — וואָס האט נאך א ניצוץ קדושה, און די שלוש קליפּות הטמאות — אינגאנצן שוואַרץ אָן קיין שום גוטס.

המן — לויטן ראַוו — איז די קליפּה וואָס טראָגט א מנהיג-קליידל. דאָס איז א קליפּה וואָס האט נישט קיין שום ניצוץ קדושה און קיין שום וועג צו תשובה. דאָס איז, לויטן תניא, די קליפּת עשׂו וואָס האט נישט אין זיך קיין טראָפּן גוטס.

חז״ל זאָגן אז אחשורוש איז נישט געווען קיין לעגיטימער מלך; ער איז געווען פון נידעריגן אָפּשטאַם. ער האט געהאט כח אבער נישט קיין יחוס, און דאָס האט אים געמאַכט פּאַראַנאָיד. המן האט דאָס אויסגענוצט — ער האט פאַרגרעסערט אחשורוש'ס פּאַראַנאָיע כדי ער זאָל זיין אינגאנצן אָפּהענגיק אין אים.

(ע״פּ ספֿר תּניא, פּ׳ ו; ועיין מדרש רבּה)

ב. המן'ס טענות — שְׂנאה אונטער א מאַסקע

המן'ס טענות קעגן די ייִדן זענען געווען דריי: זיי זענען א באַזונדער פאָלק, זיי זענען צעשפּרייט, און זייערע מנהגים זענען אנדערש.

דער ראַוו ענטפֿערט: המן'ס פּראָבלעם איז נישט געווען רעליגיע, נאר די פאַקט אז מען קען נישט פאָרויסזען א ייִד. מען קען נישט וויסן וואָס ער וועט טוהן. דאָס האט דעם פּאַראַנאָידישן מלך דערשראָקן.

המן'ס טענות הערן זיך דורך אלע דורות. עס איז נישט קיין חכמה, נאר פּשוט שׂנאה וואָס טראָגט א מאַסקע פון פּאָליטיק. אין חסידות זאָגט מען: שׂנאת עמלק קומט פון דעם וואס ער האט נישט קיין שום שייכות צום אמת אָדער צו ליבּע. ער פאַרשטייט נאר כח און פּחד.

(ע״פּ ר׳ מנחם מענדל פון קאָצק זי״ע)

ג. עמלק — נישט א ראַסע, נאר א פּרינציפּ

דא ברענגט דער ראַוו זיין שארפסטן חידוש: המן איז נישט בלויז א היסטאָרישער מענטש. ער איז א קאַטעגאָריע. עמלק אין חסידות איז די קליפּה וואָס מאַכט קאַלט. ער פאַלט אָן פון הינטן אויף די שוואַכע. ער גלויבט אין גאָרנישט קדוש — נאר אין כח.

דאָס ייִדישע פאָלק גלויבט אז אין יעדן מענטש איז דאָ א ניצוץ גוטס, אבער די מגילה לערנט אונז א ביטערע לעקציע: עס זענען דאָ מענטשן וואָס האבן אויסגעקליבן דאָס שלעכטס אינגאנצן. מיט זיי איז נישט דאָ קיין שמועס און קיין פּאַקט.

(ע״פּ ספֿר תּניא, פּ׳ ו)

ד. דריי לערעס פון דעם פּורים-דראַמע

א מענטש קען ווערן א שטן

דער מענטש האט א בחירה, און ער קען זיך אַזוי ווייט דערנידערן אז ער ווערט ממש א שטן. מיר טאָרן נישט זיין נאיִוו.

עמלק האָט פיינט דעם יִיד באַזונדער

עמלק האט פיינט יעדן, אָבער דעם ייִד האט ער פיינט אירראַציאָנאַל. דאָס איז א קאָסמישער קאָנפליקט וואָס די תורה רופט אָן אייביג.

עמלק מאַכט נישט קיין חילוק

המן האט נישט געפרעגט ווער עס איז פרום און ווער נישט. די גזירה איז געווען אויף אלעמען. דאָס איז די טיפסטע מוסר-השׂכּל: אונזער שיקזאַל איז קאָלעקטיוו.

◆ ◆ ◆ ◆ ◆

א שלוס-וואָרט

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

קיימו וקיבּלו — דער גרויסער חידוש

חברים, לאָמיר ענדיגן מיט א גרויסער מסקנה. חז״ל זאָגן אז ביי פּורים איז געווען א נייער קיימו וקיבּלו — כלל ישראל האט איבערגענומען די תורה פֿרייוויליג. ביי הר סיני איז עס געווען געצוואונגען (כפה עליהם הר כגיגית), אבער נאָכן נס פּורים האבן זיי עס אנגענומען מיט א פילן הארץ.

וואָס האט דאָס געברענגט? דער ראַוו זאָגט: די פּורים-מעשה האט געמאַכט ייִדן פאַרשטיין אז מען קען זען דעם אויבערשטן נישט נאר אין נבואה, נאר אויך אין הסתּר — ווען ער רעדט דורך א פרוי'ס געשריי אָדער א מלך'ס חלום.

ה׳ מלך, ה׳ מלך, ה׳ ימלוך לעולם ועד — נישט נאר אין נבואה, נאר שטענדיק און איבעראַל. דאָס איז די גרויסע לערע פון פּורים.

מיר זענען אלע מרדכי און אסתּר. מיר לעבן אין א צייט פון הסתּר פּנים, אבער מיר האבן דעם אויבערשטן וואָס רעדט צו אונז דורך אונזערע הערצער.

מיר טאַנצן, מיר שרייען, מיר דאווענען. און ווי א חסיד זאָגט: שמחה שבלב פּורצת גדר — די שמחה פונעם הארץ רייסט דורך אלע פּלויטן.

חג פּורים שׂמח! מיר זאָלן זוכה זיין צו קיימו וקיבּלו מיט שמחה און רינה, בקרוב ממש, אמן.

─ ─ ─ ─ ─ ─ ─ ─ ─ ─ ─ ─ ─ ─ ─

בסיעתא דשמיא

געשריבן לעילוי נשמת כל נשמות ישראל